EMBRİYO GELİŞİMİ VE KULUÇKA

5.1. Döllenme ve Civciv Embriyosunun Gelişimi
5.1.1. Döllenme
5.1.2. Yumurta Yumurtlanmadan Önceki Embriyo Gelişimi
5.1.3. Yumurta Yumurtlandıktan Sonraki Embriyo Gelişimi
5.1.4. Embriyonik Zarlar
5.1.5. Embriyonik Gelişme Döneminde Meydana Gelen Değişmeler
5.2. Kuluçkahaneler
5.2.1. Kuluçkahanelerin Kapasitesi ve Yeri
5.2.2. Kuluçkahanelerin Yapısal Özellikleri
5.2.3. Kuluçkahane Odaları
5.2.4. Kuluçkahanelerde Havalandırma
5.2.5. Kuluçkahanelerde Serinletme
5.2.6. Kuluçkahane Artıkları
5.2.7. Kuluçkahane Ekipmanları
5.3. Kuluçkalık Yumurta Kalitesi
5.3.1. Kuluçkalık Yumurta Kalitesine Damızlık ve Sürü Yönetiminin Etkisi
5.3.2. Kuluçkalık Yumurtaların Nakli
5.3.3. Kuluçkalık Yumurta Seçimi
5.3.4. Kuluçkalık Yumurtaların Depolanması
5.4. Kuluçka Sonuçlarını Etkileyen Faktörler
5.4.1. Döllük
5.4.2. Kuluçka Koşulları
5.4.3. Embriyo Ölümleri
5.4.4. Kuluçka Aksaklıkları
5.5. Kuluçkahane Yönetimi
5.5.1. Kuluçkalık Yumurta İhtiyacının Belirlenmesi
5.5.2. Kuluçkalık Yumurtaların Makineye Konulması
5.5.3. Kuluçkahanelerde Temizlik ve Dezenfeksiyon
5.5.4. İki Çıkış Arasında Kuluçkahane Temizliği

Embriyoloji canlı organizmaların oluşumu ve ilk gelişmelerini inceleyen bir bilimdir. Döllenmeden itibaren doğum veya kuluçka arasında meydana gelen biyolojik olayları ve gelişmeyi konu alır. Bir tek mikroskobik hücrenin (döllenmiş yumurta veya zigot) gelişimini ve tam olarak yaşayabilen bir canlı oluşumuna kadar geçen safhayı inceler. Kanatlılarda embriyoloji kapsamında döllenme, hücre bölünmesi, farklılaşma, gelişme ve kuluçka olayları yer alır.

5.1. Döllenme ve Civciv Embriyosunun Gelişimi

Tavuklarda normal kuluçka dönemi 21 gündür. Ancak bu sürede bazı farklılıklar görülebilir. Irk, cinsiyet, mevsim, yumurtanın bekleme süresi, büyüklüğü ve kabuk kalitesi ile kuluçkada uygulanan koşullara bağlı olarak kuluçka süresi değişebilmektedir. Örneğin Leghorn ve diğer hafif ırklarda, diğer ağır ırklara nazaran kuluçka süresi birkaç saat daha kısadır. Tablo 5. bazı kanatlılar için kuluçka süreleri verilmiştir.

5.1.1. Döllenme

Döllenme, normal olarak tabii bir işlemdir. Ancak, yapay yolla horozlardan ejekulat alınarak tavukların yapay döllenmesi de bugün uygulanan bir yöntemdir. Yapay tohumlamadan hemen sonra, sperm hücreleri tavuğun yumurta kanalının üst kısmında (infundibulum) bulunan uterovaginal bölgeye ve infundibular spermatozoa depo bezlerine inerler. Yumurta kanalında yumurta yok ise, bu ilerleme veya yolculuk 30 dakika sürer. Döllenme, sperm hücresinin (erkek gamet) ovuma (dişi gamet) girmesi ve bir tek hücre (zigot) içerisinde çekirdeklerin birleşmesi ve kromozomların çiftleşmesi işlemidir.

Ovulasyondan sonra, ovum hücresi serbest bırakıldıktan sonra, 15 dakika içerisinde kendisine ulaşabilen yüzlerce sperm hücresinden birisiyle birleşir. Bu sperm hücresi vitellin zarından geçerek ovuma girer ve çekirdekler birleşir. Döllenen ovum, zigot olarak ifade edilir. Döllenme olayı infundibulumda gerçekleşir. Bir çiftleşmeden yaklaşık 23-26 saat sonra döllü yumurta alınabilir. Ancak sürüde maksimum döllülüğe ulaşılabilmesi veya bütün tavuklardan döllü yumurta alınabilmesi sürüye horoz katımından yaklaşık 3 gün sonra mümkün olabilecektir. Düşük kümes sıcaklığı horoz testislerinin aktivitesini azaltır. Bu bakımdan horoz ve tavuklar için optimum çevre sıcaklığı 19°C’ dir. Sürüde çiftleşme programının bitimiyle horozlar, tavuklar arasından alındıktan sonra yaklaşık 4 hafta süreyle döllü yumurta alınabilir. Ancak horozların sürüden ayrılmasını izleyen 4-5 günden sonra döllü yumurtaların yüzdesi süratle düşmektedir.

5.1.2. Yumurta Yumurtlanmadan Önceki Embriyo Gelişimi

Embriyonik gelişmenin ilk safhası 40.6-41.7°C arasında değişen vücut sıcaklığında, tavuk vücudunda olmaktadır. Bu safha ise döllenme ile başlar. Embriyonik gelişmenin toplam süresinin yaklaşık %4.5’i yumurta kanalında olmaktadır. Ortalama olarak kuluçka süresi 22 gün olup bunun bir günü tavuk vücudunda, 21 günü de tavuk dışında, genellikle kuluçka makinesinde geçmektedir. Ancak tavuklarda kuluçka süresi dendiğinde kuluçka makinesinde veya gurk tavuğun altında geçen 21 günlük süre anlaşılır.

Yumurtlanmadan önceki embriyonik gelişim, ovulasyondan sonraki 15 dakika içerisinde zigotun oluşumu ile infundibulumda başlatılır. Döllenmeden yaklaşık 3 saat sonra, yumurta istmusa girdiğinde ilk hücre bölünmesi ile 2 hücre meydana gelir. Bunu izleyen 20 dakika içerisinde 2. hücre bölünmesi meydana gelir ve 4 hücre oluşur. Uterusa girişte 16 hücre oluşur ve uterustaki ilk 4 saat içerisinde gelişen embriyodaki hücre sayısı, aynı şekilde geometrik bölünmeler sonucu 256’yı bulur. Yumurta henüz yumurta kanalında iken disk şeklinde bir hücre tabakası oluşur. Biastodermin merkezinde bulunan hücreler blastocoele olarak adlandırılan bir boşluk oluşturmak üzere sarının yüzeyinden ayrılırlar. Embriyonik gelişmenin gerçekleştiği yer bunun merkezidir. Blastodermin bu merkez kısmı saydamdır. Sarı ile temas halinde kalan saydam olmayan dış kısma nazaran daha koyu renklidir. Bu satha döllenmeden sonraki yaklaşık 24 saat sonra ve yumurta yumurtlamadan hemen önce meydana gelir. İlk hücre farklılaşması uterusta yumurta yumurtlanmadan hemen önce meydana gelir. Yani blastoderm iki hücre tabakası halinde farklılaşır. İç tabaka endoderm, dış tabaka ise ektoderm olarak adlandırılır.

5.1.3. Yumurta Yumurtlandıktan Sonraki Embriyo Gelişimi

Yumurta kuluçka makinesine konuncaya kadar embriyo bir uyku devresindedir. Embriyonik gelişmenin kuluçka makinesinde ihtiyaç duyduğu optimum sıcaklık 37.5°C’ dir. Ancak 24°C üzerindeki sıcaklıklarda da embriyo gelişebilecektir. Yumurtlama sonrasında embriyonik gelişmeyi tam olarak durdurmak için 15-18°C’ler arasında bir çevre sıcaklığı sağlanmalıdır. Bu amaçla kuluçkalık yumurtaların kuluçka makinesine konmadan önce muhafaza edildikleri yerin sıcaklığının bu optimum sınırlar içerisinde olmasına dikkat edilmelidir.

Kuluçkanın birinci gününde embriyonun uzun ekseni boyunca oluşan yapılardan endoderm, ektoderm ve mesoderm adı verilen hücre tabakaları farklılaşarak gelişmeye başlar. Vücudun bütün organ ve kısımları bu üç hücre tabakasından meydana gelir. Bu üç tabakanın herbirinden oluşan organ ve kısımlar şöyledir: Ektodermden deri, tüyler, gaga, tırnaklar, sinir sistemi, gözün mercek ve retina tabakası, ağız mukozası ve geri gibi vücudun dış kısımları; mesodermden iskelet, kaslar, dolaşım sistemi, üreme, boşaltım organları gibi vücudun orta dokuları; endodermden ise sindirim kanalının mukozası, solunum ve salgı sistemleri gibi vücudun iç kısımları meydana gelir.

5.1.4. Embriyonik Zarlar

Civciv embriyosunun ananın vücudu ile herhangi bir anatomik-organik bağlılığı olmadığından doğal olarak yumurtanın kapsadığı besin maddelerini kullanabilmek için bazı membranlara (zar kese) sahiptir. Embriyonun büyümesinde fonksiyonel olan 4 embriyonik zar veya kese vardır.

• Amnion kesesi: Kuluçkanın ikinci gününde oluşmaya başlar. Ektoderm tabakasının altında, mezoderm tabakasından ibaret kan damarları olmayan, içi saydam bir sıvı ile dolu bir kesedir. Embriyonun gelişmesine yardım eder ve onu mekanik şoklardan korur.
• Allantois Kesesi: Kuluçkanın ikinci gününde, ektoderm ve mesoderm tabakasından ibaret bir kıvrımdan chorion ile amnion oluşur. Kuluçkanın üçüncü gününde chorion ve amnion arasında kan damarları ile kaplı allantois kesesi gelişir. Allantoisin şu önemli fonksiyonları vardır.
• Fonksiyonel akciğer gelişinceye kadar allantois geçici embriyonik solunum organıdır. Allantois, chorion vasıtasıyla oksijeni absorbe eder ve karbondioksiti vererek gaz değişimini sağlar.
• Boşaltım görevini görür. Allantois böbreklerde oluşan metabolizma artıklarını alarak onları allantoik boşlukta depolar.
• Allantoic membran, yumurta akınının sindirilmesini sağlayan enzimleri salgılar. Yumurta akından sindirilen besinler ve yumurta kabuğundan da kalsiyum, allantois tarafından absorbe edilir ve gelişen embriyoya transfer edilir.
• Chorion: Bu membran veya kese, allantois ile birlikte kabuk altı zarları ile kaynaşır ve metabolik fonksiyonların tamamlanmasında rol oynar.
• Yumurta Sarısı Kesesi: Endoderm tabakası üzerinde bir mesoderm tabakasından ibaret ve vitellin zarı ile temas ederek bütün sarıyı çevreleyen, kan damarlarıyla kaplanmış bir kesedir. Yumurta sarısı kesesi civciv kuluçkadan çıktıktan sonra besin kaynağı olarak kullanılmak üzere karın boşluğuna çekilir.

5.1.5. Embriyonik Gelişme Döneminde Meydana Gelen Değişmeler
Hava Boşluğu: Kuluçka döneminde kabuk yüzeyindeki gözenekler vasıtasıyla su kaybı olur. Bu su kaybı, yumurta içeriğinin büyüklüğünün azalmasına ve hava boşluğunun büyümesine neden olur. Kuluçkanın 19. gününden sonra hava boşluğu genellikle yumurtanın 1/3’ünü kaplamaktadır.

Civcivin Yumurta İçindeki Konumu: Embriyo yaklaşık 17.günde yumurta içinde çıkış pozisyonunu alır. Bu durumda, boyun hava boşluğuna yönelir ve baş öne doğru, gaga sağ kanadın altında, ayaklar vücudun iki yanındadır ve çoğu kez ayaklar başa değerler.

Embriyonun Ağırlığı: Kuluçka döneminde embriyonun ağırlığında değişme görülür. 60 g ağırlığındaki bir yumurtada kuluçka döneminde embriyo ağırlığında görülen değişim şöyledir:

Civciv Embriyosunun Gelişme Dönemleri: Yumurta yumurtlandıktan sonra kuluçka devresinde embriyonik gelişme 4 dönemde tamamlanır.

• Birinci Dönem: 1-5. günler (İç organların gelişmeye başlaması).
• İkinci Dönem: 6-14. günler (Dış organların gelişmeye başlaması).
• Üçüncü dönem: 15-20. günler (Embriyonun büyümesi)
• Dördüncü dönem: 21. gün (Civcivin çıkışı).

Bu dönemlerin dışında embriyo gelişiminde önemli dört safha ve kritik iki dönem vardır.

• Kalp atışlarının başladığı ve kan dolaşım sisteminin yeterli düzeye ulaştığı 1. gün ile 3. günler arasındaki dönem. (1. kritik dönem).
• 16-18. günler: Amnion sıvısı ve amnion tamamen biter.
• 19. gün: Yumurta sarısı kesesi, göbekten vücut boşluğuna çekilir.
• 19-21. günler: Civciv, üst gagasında bulunan ve daha sonra düşen yumurta dişi denen sert bir oluşumla yumurta kabuğunu kırmaya başlar. Bu işlem bir saat sürer. Bu işlemin tamamlanmasıyla yaklaşık 20+1/2 günlük kuluçka dönemi sona erer. Ancak yarım gün de civcivin, kuluçkahane şartlarında kuruma ihtiyacı göz önüne alınırsa kuluçka süresi 21 gün olur. Gaganın yumurtayı ilk kırdığı dönemden civcivin tamamen yumurtadan çıkışına kadar yaklaşık 10-12 saatlik bir süre geçmektedir. Civciv kabuğu delmeden önce kabuk altı zarını delerek gagasını hava boşluğuna uzatır ve akciğer solunumu başlar (2. kritik dönem).

Kuluçka sürelerinde yukarıda belirtilen faktörler nedeniyle farklılıklar olmasına rağmen, kuluçka makinesi içerisinde embriyolar arası ses yoluyla gerçekleşen haberleşme nedeniyle civcivler aynı sürelerde kuluçkadan çıkma eğilimi gösterirler. Sesin hızı embriyo gelişmesini yavaşlatmak veya hızlandırmak içindir. Sesin yavaş olması gelişmeyi hızlandırırken, hızlı olması gelişmeyi yavaşlatmaktadır.

5.2. Kuluçkahaneler

Bugünün ticari kuluçkahaneleri, kuluçkalık yumurtaların muhafaza edildiği yumurta odası, civciv çıkış odası, civciv ayırma ve bekletme odası gibi bölümleri kapsayan modern bina ve işletmeler halindedir.

5.2.1. Kuluçkahanelerin Kapasitesi ve Yeri

Kuluçkahane büyüklüğü ve kapasitesi;

• Kuluçka Makinelerinin toplam yumurta kapasitelerine,
• Haftada ve her seferde konan yumurta sayısına,
• Yılda üretilecek toplam civciv sayısına göre, planlanır.

Kuluçkahane civarında kümes, yem fabrikası, ya da kesimhane ünitesi bulunuyorsa buralardan hava ile kuluçkahaneye ulaşabilecek küçük yem, toz ve tüy parçacıkları bulaşmaya neden olarak hastalık kontrol programlarını etkisiz hale getirilebilir. Ayrıca bu üniteler entegre bir işletme içindeyse kuluçkahanenin izolasyonu daha da önem kazanır. Çünkü toz ve tüy parçacıkları ile bunların neden olduğu bulaşmalar civciv kalitesi, kuluçka sonuçları ve kuluçka Makinelerinin verimliliğini düşüren önemli faktörlerdendir. Bu amaçlarla kuluçkahaneler ile kümes yada söz konusu diğer birimler arasında en az 150 m’ lik bir uzaklık bulunmalıdır. Hatta bu mesafe bile hastalık etkeni organizmaların kuluçkahaneye geçiş ve bulaşmasını önlemeye yetmeyebileceğinden, kuluçkahaneye hastalık bulaşma riskini en aza indirecek, kuluçkahaneye giren havanın filtrasyonu gibi önlemler alınabilir. Genellikle ıslah işletmelerinin kuluçkahanelerinde havanın filtrasyonu tercih edilir. Bunların dışında kuluçkahane yerinin seçiminde aşağıdaki hususlara da dikkat edilmelidir.

• Kuluçkahane sarsıntılardan ve gürültülerden uzak olmalıdır. Örneğin tren ve şehirlerarası yollara yakın olmamalıdır.
• Kuluçkahane yeri çok yüksekte olmamalıdır. Çünkü yüksek rakımın düşük oksijen nedeniyle kuluçka sonuçlarına olumsuz etkisi vardır.
• Yol, su ve elektrik durumu uygun olmalıdır.
• Kuluçkahane, civciv pazarlama alanlarından çok uzakta olmamalıdır.

5.2.2. Kuluçkahanelerin Yapısal Özellikleri

Kuluçkahane binaları amaca uygun şekilde yapılmalı ve yeterli derecede havalandırma sağlanmalıdır. Bu amaçla kuluçkahanenin; çatısı, genişliği, duvarları, tavan materyali, kapıları, zemini, lağım boruları, elektrik ve su tesisatı ile yükleme-boşaltma üniteleri gibi yapıların herbiri yapısal ve teknik özelliklere uygun olarak inşa edilmelidir.

5.2.3. Kuluçkahane Odaları

• Dezenfeksiyon Odası: Yumurta kabul ve sınıflandırma odası ile yumurta depolama odası arasında bulunan bir odadır. Kuluçkalık yumurtalar içeriye alındıktan sonra kapılar kapatılır ve içeriye kimse alınmaz. Kullanılan fumigant madde miktarını azaltmak için bu oda mümkün olduğu kadar küçük olmalıdır. Fumigasyon odasının yumurtayı nakleden aracın her seferinde taşıdığı yumurtaları alacak büyüklükte olması yeterlidir. Fumigasyon işleminden sonra odanın havalandırılması, tavanda bulunan bir fan ve tabana yakın bir yükseklikte bulunan temiz hava giriş delikleriyle sağlanır.
• Yumurta Kabul, Sınıflandırma ve Depolama Odası: Yumurta kabul ve sınıflandırma odası, kuluçkalık yumurtaların kuluçkahaneye alındığı odadır. Yumurtaları kuluçkahaneye getiren işçiler ve şoförler içeriye alınmamalıdır. Yumurta depolama odası ayrı bir odadır. Yumurtalar, kabul odasından alınıp fumige edildikten sonra depolama odasına alınır.

Kuluçkalık yumurtalar, depolama odasında genellikle birkaç gün (3-4) kalırlar. Bu süre ile depolamada 18-20°C sıcaklık ve %75-80 nisbi nem uygundur. Daha uzun süreli depolamalarda arzu edilen çevre şartları değişmektedir. Kısa süreli depolamalarda yumurtaların çevrilmesine gerek yoktur.

Gelişim Odası: Kuluçka makinelerinin bulunduğu odadır. Yumurta sandıkları, yumurta tablaları, civciv kutuları ve bunların taşınmasında kullanılan arabaların rahat hareket edebilmeleri için kuluçka Makinelerinin önünde en az 3 metrelik bir alanın boş bırakılması gerekir. Ayrıca kuluçka Makinelerinin tipine bağlı olmak üzere makine ile duvar arasında veya makineler arasında en az 0.6 m’ lik bir boş alan bulunmalıdır. Temizliğin kolayca yapılabilmesi bakımından kuluçka Makineleri ile tavan arasında 1.5 m’lik boşluk bulunmalıdır. Kuluçka Makinelerinde sıcaklık, nem ve havalandırma gibi üç önemli çevre faktörü çok önemlidir. Kuluçka odasının havalandırma ihtiyacı makinenin yumurta kapasitesine göre değişmektedir. Kuluçka odası için en uygun sıcaklık 21-23°C ve nispi nem % 70-75 olmalıdır.

Döllülük Kontrol Odası: Yumurtalar kuluçkanın (inkübasyon) 18. gününde ön gelişim makinelerinden alınırlar ve bu arada lamba muayenesi ile döllülük kontrolü yapılır.

Çıkış Odası: Kuluçkahanede haftada ikiden fazla civciv çıkışı planlanıyor ise çıkış odasının, sağlık koruma önlemlerinin etkinliği bakımından iki veya daha fazla bölmeli olması tercih edilir. Çıkış odası için en uygun sıcaklık 22°C ve nisbi nem %70-75 kadardır. Çıkış odası için ayrı bir havalandırma sistemi kullanılmalıdır.

Cinsiyet Ayrım Odası: Kuluçkadan çıkan civcivlerde cinsiyet ayrımının yapıldığı odadır. Bu odada 22°C sıcaklık ve %60 nispi nem olması istenir.

Civciv Sınıflandırma ve Bekletme Odası: Bu odada civcivlerde ayıklama işlemi yapılır ve ticari değeri olmayan civcivler ayrılır ve gerekli aşılamalar yapılır. Ticari civcivler ayıklanır, sayılır, civciv kutularına konur ve dağıtım için arabaya yükleninceye kadar bu odada bekletilirler. Bu odada sıcaklık 20-21°C ve nispi nem %60 dolayında olmalıdır.

Yıkama Odası: Yumurta tablaları gibi kuluçkahane ekipmanlarının yıkanma ve dezenfeksiyonu için kullanılan bir odadır. Biri yıkama ve diğeri dezenfeksiyon olmak üzere iki bölümlü olması tercih edilir.

Yükleme Odası: Bu oda, civcivlerin dağıtımı için kullanılır. Oda dışarıya bir kepenk ile açılır. Konveyörler ile civciv kutuları arabaya yüklenir. Civcivlerin güneş ışığı, fazla sıcaklık ve yağmurdan korunmuş olması gerekir.

Kanat, Gaga ve Tırnak Kesim Odası: Kuluçkadan çıkan günlük civcivlerde uygulanabilen bu işlemler, civciv sınıflandırma ve bekletme odasında da yapılabilir. Ancak sağlık koruma önlemleri kapsamında bu odanın ayrı olmasında fayda vardır. Bu odada istenen sıcaklık ve nispi nem 22°C ve %60 kadardır.

Kuluçkahane Atıkları Odası: Ölü civciv ve yumurta kabukları gibi kuluçkahane artıklarının geçici bir süre ile konulduğu odadır. Kısa bir süre için de olsa, artıklar plastik torbalara, torbalar da çöp bidonlarına konmalıdır.

Diğer Bölümler: Kuluçkahane binası planlanırken personel ve kuluçkahane yönetimi için birer büro düşünülmelidir. Ayrıca bayan ve erkek elbise değişim odası, banyo, tuvalet bölümleri, elbise yıkama, temizlik, dezenfeksiyon odası ve bir de depo bulunmalıdır

5.2.4. Kuluçkahanelerde Havalandırma

Kuluçkahanelerde her odanın sıcaklık, nem ve hava ihtiyaçları farklı olabildiğinden her oda için ayrı bir havalandırma düzeni kurulmalıdır. Ayrıca odalar arasında hava hareketlerinin de önlenmesi gerekir. Kuluçkahanelerin havalandırılmasında aşağıdaki hususlar üzerinde durulur:

• Oksijen ihtiyacının karşılanması
• Karbondioksitin atılması
• Kuluçka makinelerinde yumurtalardan üretilen ve kuluçka odası ile bekletme odasında oluşan fazla ısının atılması
• Kuluçka odaları ve kuluçka Makinelerinde uygun nemin sağlanması

5.2.5. Kuluçkahanelerde Serinletme

Sıcak havalarda kuluçkahane odalarını serinletmek ihtiyacı duyulur. Örneğin, civciv bekletme odası, civcivlerin ısı yaymaları nedeniyle kısa sürede sıcaklığın yükseldiği yerdir. Sıcaklık bakımından diğer önemli bir oda kuluçka çıkış odasıdır. Kuluçkahanelerde sıcaklığın düşürülmesi veya serinletilmesinde en ekonomik yöntem buharlaştırarak serinletmedir

5.2.6. Kuluçkahane Artıkları

Bir kuluçkahanede sağlık koruma tedbirleri, temizlik ve dezenfeksiyon çok önemlidir. Kuluçka Makineleri iyice yıkanmalı, temizlenmeli, dezenfekte edilmeli ve toplanan artıklar atılmalı ya da yakılmalıdır. Dölsüz yumurtalar, döllü fakat civciv çıkmayan yumurtalar, ölü ve ayıklanan sakat civcivler ve tüyler zamanında yok edilmelidir. Bu artıklar, küçük kuluçkahaneler için problem olmazken büyük kuluçkahaneler için olabilir. Kuluçkahane artıklarının süratle atılması, kuluçkahanede sağlık şartlarının devamı için gereklidir.

5.2.7. Kuluçkahane Ekipmanları

Kuluçkahaneye gelen yumurtaların alınması ve depolanması, civciv çıkışı ve dağıtımın sağlanması için birçok kuluçkahane ekipmanı gereklidir. Ancak bu ekipmanların büyüklük ve sayısı bütün kuluçkahaneler için aynı olmayıp bir çok faktöre bağlıdır:

• Kuluçkahane büyüklüğü
• Haftalık çıkış sayısı
• Hastalık kontrol programları
• İşletmenin üretim yönü
• Kuluçka makinelerinin tipi
• Gaga kesimi, cinsiyet ayırımı, ibik kesimi gibi kuluçkahanede uygulanan diğer işlemler

Tüm kuluçkahanelerde şekil, kapasite ve özellikleri farklı olan alet ve ekipmanların özellikleri aşağıda verilmiştir.

Kuluçka Makineleri: Bir kuluçkahanede en önemli ekipman şüphesiz kuluçka makinelerdir. Bugün kullanılan kuluçka makineleri masa, dolap ve oda tipi olmak üzere üç şekilde yapılmaktadır. Masa tipi kuluçka makineleri genellikle 50-500 yumurta kapasitelidir. Elektrikle çalışan ısıtma sistemleri, sıcak su ya da sıcak hava dolaşımlıdırlar. Dolap ve oda tipi kuluçka makineleri elektrikle çalışırlar. Otomatik ısı, nem ve çevirme sistemleri vardır. Bilhassa yumurta alma kapasiteleri çok fazladır. Bugünün kuluçka makineleri için önemli özellikler aşağıda verilmiştir:

• Birim alanda daha fazla yumurta alırlar.
• Isı ve neme dayanıklı materyalden yapılırlar.
• Makinedeki hava sirkülasyonu, taze havanın alınması ve kirli havanın verilmesi tamamen otomatiktir.
• İstenen sıcaklığı devam ettirecek şekilde otomatik sistem konulmuştur.
• İstenen nisbi nemi kontrol eden ve ayarlayabilen termostatlar yerleştirilmiştir.
• Bazı kuluçka makineleri, karbondioksit miktarını da kaydeden cihazlara sahiptir.
• Bazı kuluçka makinelerinde kuluçkalık yumurtalar plastik viyoller halinde makineye konmakta hatta yumurtalar makinedeki raflara konmaya ihtiyaç kalmadan özel tekerlekli arabalarla konulabilmektedir. Böylece iş gücünden tasarruf sağlanmaktadır.
• Yumurtalar, saatlik veya iki-üç saatlik dönemler halinde otomatik olarak çevrilirler.

Gelişme ve çıkış kuluçka dönemleri dikkate alınarak gelişim ve çıkış için ayrı makineler yapılmaktadır. Bu makineler kuluçahanelerde kuluçka ve çıkış odalarında bulunurlar. Böyle bir ayırım patojenik organizmaların bulaşmasını önlemek için önemlidir.

Dış hava sıcaklığı yüksek olduğu dönemlerde kuluçka odasında serinletme yapmak gerekli olabilir. Bu amaçla optimum sıcaklığın devam ettirilmesi için makinelere serinletme ve havalandırma cihazları ilave edilmiştir.

Çoğu modeller, makinenin alt tabanı iptal edilmek suretiyle yumurtalar makineye tekerlekli raflara yerleştirilerek aynı şekilde civcivler alınabilir şekilde yapılmıştır. Bu sistem makinenin iç temizliğini de kolaylaştırmaktadır.

Kuluçkalık yumurtaların gelişme bölümünden çıkış (inficar) bölümüne nakledilmesinde, işlemi kolaylaştırıcı ve hızlandırıcı makineler geliştirilmiştir.

Kuluçka makinelerinde, makine içinde sağlanan çevre şartlarını kontrol eden ve arıza durumunda otomatik alarm sistemi ile ikaz eden sistemler ilave edilmiştir.

Makine içerisine konan iç raflar, kontrol ve nemlendiriciler gibi cihazlar, tam bir temizlik ve dezenfeksiyon işlemi için uygun ve çıkarılabilir şekilde yapılmaktadır.

Su ekipmanları: Su yumuşatıcıları, filtreler ve su ısıtıcıları bu grupta ele alınmaktadır.

Yumurta ve civciv taşıma araçları: Özellikle büyük kapasiteli kuluçkahanelerde birimler arasında taşıma yapmada kullanılan ekipmanlardır.

Yumurta sınıflandırma ve yıkama makineleri: Bu gruba giren makineler;

• Vakumlu yumurta kaldırıcı ve yerleştiriciler
• Kuluçkalık yumurta sınıflandırıcıları
• Kuluçkalık yumurta taşıyıcıları olmak üzere gruplandırılabilir.

Plastik viyol ve tablalar: Kuluçka makinesinin özelliğine göre kullanılan ekipmanlardır.

Yedek enerji kaynağı: Elektrik kesintilerinde kuluçka makinelerinin teknik özelliklerine uygun ve yeterli bir güç kaynağı kullanılmaktadır. Bu amaçla otomatik veya yan otomatik olarak devreye giren jeneratörler kullanılmaktadır.

Diğer kuluçka ekipmanları: Kuluçkahanelerde amaca uygun olarak yukarıda belirtilen ekipmanlar dışında şu ekipmanlar da kullanılmaktadır;

• Yumurta kontrol lambaları
• Test termometreleri
• Servis masaları
• Döllülük kontrol masaları
• Civciv ayırıcılar ve sınıflandırma araçları
• Civciv sayma araçları
• Cinsiyet tayin ekipman ları
• Elektrikli temizlik araçları
• Basınçlı su pompaları
• Tabla yıkama makineleri
• Hava sirkülatörü
• İbik, gaga ve tırnak kesme makineleri
• Diğer ekipmanlar

Otomatik aşı makineleri, MG test ekipmanları, yakma makineleri ve diğer alet ve ekipmanlar da bu gruptan sayılmaktadır.

5.3. Kuluçkalık Yumurta Kalitesi

Bugün çoğu damızlık sürülerde 40 haftalık yumurtlama döneminde tavuk başına etçilerde 150-170, yumurtacılarda 200 yumurta kuluçkaya konulabilir. Yumurta yumurtlandıktan sonra kuluçkalık yumurta kalitesinin iyileştirilmesi hususunda geliştirilmiş bir yöntem bulunmamaktadır. Bu hususta yapılabilecek en iyi işlem, yumurta kalitesinin korunması ve inkübasyon öncesi çıkış gücü kayıplarının en düşük düzeyde tutulmasıdır.

5.3.1. Kuluçkalık Yumurta Kalitesine Damızlık ve Sürü Yönetiminin Etkisi

Yönetiminin Etkisi : Kuluçkalık yumurta kalitesi üzerinde bu gruba giren faktörler arasında ilk ele alınacak konu kümeslerle ilgili olanıdır. Kümeslerin;

• Yer seçimi ve yerleşim pozisyonu
• Sağlık koruma önlemleri ve mikrobiyal bulaşmanın önlenmesi
• Temizlik ve dezenfeksiyon yöntemleri kuluçkalık yumurta kalitesi üzerine doğrudan etkilidir.

Damızlık sürü yönetimi ile ilgili faktörler ise aşağıdaki şekilde sınıflandırılabilir:

• Damızlık sürünün genetik yapısı
• Kümes içi çevre koşulları ve sürü yönetimi
• Damızlık sürüde strese neden olan faktörler
• Folluk yataklık materyali ve kullanılan folluk tipi
• Kümeste kullanılan yataklık kalitesi
• Yemleme programı, yem ve su kalitesi
• Sürüdeki cinsiyet oranı ve sürünün yaşı
• Kümeste yumurta toplama şekli, sayısı ve yere yumurtlanan yumurta oranı.

Genetik olarak birbirinden farklı her damızlık için önerilen manejman kurallarına uyulmalıdır. Damızlık sürüde uyulması gereken sağlık koruma önlemleri ve hastalık kontrol programları kuluçkalık yumurta ve civciv kalitesinde önemli diğer faktörlerdendir. Sürüde sağlık koruma ile ilgili önemli hususlar aşağıda verilmiştir. Ancak işletmeci, sağlık koruma ve hastalık önleme programının ekonomik bedelini dikkate almalıdır.

• İşletmede her hayvanın değeri önemlidir. Bu durum damızlık işletmelerde ticari işletmelere nazaran daha önemlidir, bu yüzden bu işletmeler sağlık koruma önlemlerine daha fazla uymalıdır.
• Bir işletmede farklı yaştaki sürüleri barındırmaktan kaçınılmalıdır. Böyle bir durum, ilave masraflar gerektirir. Ancak bu mümkün olmadığında aynı binada farklı yaş gruplu hayvan kesinlikle bulundurulmamalı ve kümesler arasında 30 metrelik bir mesafe olmalıdır. Bir damızlık işletmede diğer kanatlı türleri kesinlikle barındırılmamalıdır.
• Ziyaretçiler birçok hastalık etkeninin taşıyıcısı olabilir. Bunlardan gelecek bulaşma riskini azaltmak için özel önlemler alınmalıdır.
• İşletmeye sadece görevli araçların girişine izin verilmeli, araçlar giriş çıkışta dezenfekte havuzundan geçirilmelidir.
• Kümeste her zaman temiz-taze hava sağlanmalıdır. Bu, hastalık etkeni mikroorganizmaların havadaki konsantrasyonunu, azaltarak hastalık riskini düşürür.
• Kümeste günlük gözlemlerle hayvanların yem ve su tüketimleri ile genel durumları incelenmelidir.
• Personel sürekli izlenmeli, yapılan işlere ait talimatlar belli yerlerde yazılı olarak bulundurulmalıdır.
• ilaçlar dikkatli kullanılmalıdır.
• Yemleme, aydınlatma ve aşılama programlarına özen gösterilmeli, herhangi bir problem meydana geldiğinde uzman kişilerle irtibat kurulmalıdır.

Hastalıklar kuluçka randımanı üzerinde büyük oranda etkili olmaktadır. Bazı infeksiyonlar döllülük oranı üzerinde, bazıları çıkış gücünde, bazıları ise civcivlerin canlılığı üzerinde etkili olmaktadır. Hastalıklar genel olarak;

• Horozun sağlığını bozarak düşük döllülük oranı görülmesi,
• Yumurtalarda erken embriyo ölümlerinin görülmesi,
• Yumurtanın yapısının bozulması,

Yumurtanın yetersiz besin maddesi içeriği veya kabuk yoluyla mikroorganizma girişi nedeniyle orta ve geç dönem embriyo ölümlerinin ortaya çıkması, şeklinde etkili olurlar.

Newcastle hastalığı görülen sürülerde akut formda genel olarak yumurtalarda döllülük çok düşer. Hastalığın daha da ilerlemesi halinde yumurtalar küçülür, kabuk kalitesi bozulur ve yumurta sulu beyaz bir renk alır.

İnfeksiyöz Bronsit dişi üreme organı üzerinde etkili olmaktadır. Yumurta verimi %5 veya daha fazla düşmekte, kabuk kalitesi bozuk ve beyaz renkte oluşmaktadır. Yumurta ağırlığı düşmekte, erken embriyo ölümleri artmaktadır.

EDS’76’da yumurta verimi düşmekte, kabuksuz yumurta üretimi artmaktadır. Kabuk kalitesinin bozulması ve gözenek sayısının artması nedeniyle kuluçka süresince fazla nem kaybı çıkış gücünü düşürmektedir.

Epidemic tremor ve diğer bazı viral infeksiyonlarda da döllülük oranı azalmakta, civciv defermasyonları görülmektedir.

Bazı bakteriyel infeksiyonlarda da benzer sonuçlar görülmektedir. Sindirim sisteminde yer alan Salmonella grubu bakteriler yumurtlama sırasında yumurta kabuğuna bulaşır ve çıkış esnasında bulaşmalar hızla artar. Pseudomonas, E.Coli, Mycoplazma türleri, Staphylococcus türleri ile bazı mantar infeksiyonları da kuluçka sonuçları üzerinde olumsuz etkilerde bulunmaktadır.

5.3.2. Kuluçkalık Yumurtaların Nakli

Damızlık işletmeler kuluçkahanelerden uzakta bulunabilirler. Böyle durumlarda yumurtalar kuluçkahanelere, belirli sayıda viyol alabilen yumurta sandıkları veya kutuları ile taşınabilirler. Ancak yumurtaların taşınmadan önce işletmede bir süre bekletilmeleri gerekebilir. Gerek bu sırada gerekse nakliye sırasında yumurtalar, 18°C sıcaklık ve %75-80 nispi nem ortamında bulundurulmalıdır. Damızlık yumurtalar genellikle kara yolu ile taşınırlarsa da uzak mesafelerde hava yolu taşımacılığı kullanılır. Normal olarak nakliyat, kuluçka randımanını etkilemezse de, yolculuk sırasında sarsıntılar, nakli süresi, çevre sıcaklığındaki normal limitlerin dışına çıkışlar kuluçka randımanını etkileyecektir. Her yumurta dağıtımından sonra kullanılan malzeme ve araçlar dezenfekte edilmelidir. Sürücünün kuluçkahaneye girmesine izin verilmemelidir. Çünkü sürücü ve nakil araçları farklı işletmelerden gelebilirler. Bu da bir bulaşma nedeni olabilir. Nakil aracından boşaltılan yumurta kutuları veya sandıkları kuluçkahanenin duvarındaki bir kapak aracılığı ile içeriye alınabilir.

5.3.3. Kuluçkalık Yumurta Seçimi

Yumurta kalitesi kuluçka sonuçlarını etkileyen önemli bir faktördür. Kuluçkalık yumurta seçiminde dikkate alınacak hususlar aşağıda verilmiştir.

Yumurta Büyüklüğü: Çok büyük ve küçük yumurtalar kuluçka randımanı bakımından iyi sonuç vermezler. Yumurta ağırlığı ile civciv ağırlığı arasında pozitif bir ilişki bulunmaktadır. Çok iri, çift sarılı ve çok küçük yumurtalar kuluçkaya konmamalıdır. Sürüde bu yumurtaların bulunma oranı, sürünün verim dönemine göre de değişir. Örneğin çift sarılı yumurtalar, yumurta verim döneminin başında, sonuna nazaran daha fazla görülmektedir. Keza sürüyü erken yaşta yumurta verim dönemine sokmak, küçük yumurta oranını artırır. Damızlık üretimi için kullanılacak kuluçkalık yumurtaların, ticari broyler ve yumurtacı civciv için ayrılan yumurtalara göre daha dikkatli seçilmeleri gerekir.

Kuluçkadan çıkan civciv ağırlığı, kuluçkaya konulan yumurta ağırlığı ile doğrudan ilişkilidır. Sürüde verim dönemi ilerledikçe yumurta büyüklüğü de artar. Çoğu kuluçkahaneler, kuluçkalık amacıyla minimum bir yumurta büyüklüğü belirlerler. Broyler ve yumurtacı damızlıklar için minimum yumurta ağırlığı 52.0-56.7 g arasında değişmektedir. Kuluçkahaneler arasında bu hususta az çok farklılık görmek mümkündür. 52-70 g dışındaki yumurtaların kuluçka amacıyla alınmaması tavsiye edilmektedir. Çıkış koşullarına bağlı olarak yumurta ağırlığının %60-68’i civciv ağırlığı olmaktadır.

Anormal Yapılı Yumurtalar: Kuluçkalık yumurta seçiminde ayıklanan asgari ıs tip anormal yapılı yumurta bilinmektedir. Anormal yapılı yumurtalar üzerinde birçok faktör etkili olmakla birlikte, özellikle kalıtsallığı yüksek olan yumurta şekli önem taşır. Yumurtaların doğal şeklinde, şekil indekslerinin %72-76 arasında olması gerekir.

Kümeslerde toplam yumurtaların %6’sına yakını kuluçkalık dışı yumurta olarak ayrılmaktadır.

Kabuk Kalitesi: Kabuk kalitesi genetik faktörlere bağlı olduğu kadar sürünün beslenmesine ve kümesteki çevre şartlarına da bağlıdır. Uzun süreli kalsiyum ve D vitamini yetersizliği ile 27-32°C’nin üzerindeki çevre sıcaklığı kabuk kalitesinde bozulmaya neden olmaktadır. Ayrıca ilerleyen yaşa bağlı olarak kabuk kalitesi bozulmaktadır.

Pürüzlü ve ince kabuklu yumurtalar kuluçkaya konmamalıdır. Çünkü bu yumurtalar iyi sonuç vermezler ve kuluçka döneminde kırılma oranları da yüksektir. Ayrıca ince kabuklu ve çok gözenekli yumurtalar inkübasyon döneminde aşırı su kaybı nedeniyle uygun değildirler. İnkübasyon döneminde yumurta ağırlık kaybı genellikle çıkış yüzdesi ile negatif ilişkilidir. Kuluçka makinesinde uygun nem, aşırı ağırlık kaybı problemini hafifletirse de, ortadan kaldırmaz. Çatlak yumurtalardan çıkış olmaz. Bu tip yumurtalar kuluçka makinesine konulacak olursa bakteriler için bir kaynak olacağı bilinmelidir. Üzeri kirli, pislik bulaşmış yumurtalar da yoğun bakteri kaynağı olmaları nedeniyle kuluçkaya konmazlar. Yumurtalar kuluçka makinesine konmadan önce çatlak yumurtaların ayıklanması için lamba muayenesinden geçirilebilir. Eğer bu işlem uygulanacaksa yumurtalar incelenmeden önceki gece soğutulmalı veya serin yerde tutulmalıdır. Kuluçkalık yumurtaların kabuk kalitasinin belirlenmesinde en uygun yöntem özgül ağırlık tespiti ile olmaktadır.

İç Kalite: Bazı yumurtalar hava boşluğu oynak olarak yumurtlanır. Bu tip yumurtalar, uygun olmayan nakliye ve muhafaza şartlarında da oluşabilir.

Böyle oynak hava boşluğu olan yumurtalar kuluçka randımanını düşüren en önemli faktörlerden biridir.

5.3.4. Kuluçkalık Yumurtaların Depolanması

Kuluçkalık yumurtaların depolanması ticari kuluçkacılıkta önemli bir konudur. yumurta depolama süresi kuluçkahaneleri ilgilendirdiği kadar, bu sürenin civciv kalitesi ve broylerlerde kesim ağırlığına etkileri nedeniyle sonuçta ticari yetiştiricileri de ilgilendirir.

Yumurta depolaması ticari kuluçkacılıkta kaçınılmaz bir durumdur. Normal kuluçkahane işletmelerinde depolama süresi genellikle kısa da olsa yumurtalar yumurtlandıktan hemen sonra kuluçkaya konmazlar. Çoğu kuluçkahaneler yumurtaları kendi damızlık sürüsünden temin eder. Küçük kuluçkahaneler haftada 1-2, büyük kapasiteli kuluçkahaneler de haftada 4-6 defa kuluçkaya yumurta koyabilirler. Bazı işletmelerde yumurtalar çok kısa bir süre, bazılarında ise uzun süre depolanabilir. Kuluçkahanelerde ihtiyaç duyulan depolama şartları, yumurtaların depolanma süresine göre değişebilir. Çoğu kuluçkahaneler kuluçka sonuçlarını etkilemeksizin 5-6 günlük depolanmış yumurta ile çalışırlar. Yapılan birçok araştırmada, yumurtaların 7 günden daha uzun süre ile depolanmaları halinde, depolama şartlarına bağlı olarak kuluçka randımanında ve civciv kalitesinde önemli düşmelerin meydana geldiğini göstermektedir. Keza, civciv çıkmayan yumurtaların %25mm, depolama şartları sonucu olduğu bildirilmektedir. Kuluçkalık yumurtaların depolanmasında süreye bağlı olarak değişik yöntemler ve malzemeler önerilmektedir. Tablo 10’da yumurtaların depolanması için pratik tavsiyeler görülmektedir.

Tablo 10. Kuluçkalık Yumurtaların Depolanmasında Uyulacak Pratik

Yumurtaların Soğutulması: Kuluçkalık yumurtaların soğutulması, kuluçka öncesi depolama süresine bağlı ise de 18-20°C’ lerde bulunması tavsiye edilmektedir. Ancak embriyonun canlılık ve gelişme kabiliyetinin korunması amacıyla yumurtaların yumurtlandığı 40.6°C’lik tavuk vücut sıcaklığından 18°C’lik depolama sıcaklığına düşürülmesi tedrici olmalıdır. Döllenme ile başlayan embriyonik gelişme, yumurta yumurtlandıktan sonra sıcaklık düştükçe yavaşlar. Ani soğutma embriyoyu öldüreceğinden tedrici soğutma zorunludur. Bu nedenle yumurtaların, uygulanacak depolama sıcaklığına maruz bırakılmadan önce 21-27 °C’lerde 6-8 saat tutulmaları tavsiye edilmektedir. Yumurtaların muhafaza edildiği bu sıcaklık derecesi için uygun nispi nem ise % 75-80 olmalıdır.

Kuluçkalık Yumurtaların Depolanmasında Sıcaklık ve Nem: Embriyonik gelişmede sıcaklık ihtiyacı ile ilgili üç önemli safhanın birincisi tavuk vücudunda olup bu dönem, yumurta yumurtlanıncaya kadar olan 23-24 saatlik bir dönemdir. Bu dönemde sıcaklık ihtiyacı, tavuğun vücut sıcaklığı olarak kabul edilir. Yumurta yumurtlandıktan sonra belirli bir sıcaklık derecesinin altındaki sıcaklarda embriyonik gelişmenin durduğu ve yukarısında ise başladığı kritik bir sıcaklık vardır ki bu Fizyolojik Sıfır olarak ifade edilir. Bu sıcaklık derecesi bazı faktörlere göre değişebilmekle birlikte 24°C olarak kabul edilmektedir. Kuluçka öncesinde yumurtaların muhafazasında, yumurta depolama odasında dikkate alınacak en önemli husus bu kritik sıcaklık faktörüdür.

Optimum depolama şartlarında embriyo 26-28 güne kadar canlılığını muhafaza edebilir. Ancak bu depolama süresinde kuluçka randımanı %20’ye yakın düşer. Çünkü bu dönemde embriyolar süratle canlılıklarını kaybederler. Kısa süreli depolamalarda bile embriyonun canlılığının devamı için sıcaklık ve nispi nem gibi iki önemli faktör vardır. Dolayısıyla yumurta depolama süresine göre uygun sıcaklık derecesi de değişmektedir. Literatürde, embriyonik gelişmenin tam olarak durdurulabilmesi için yumurta bekletme odası sıcaklığının 18°C olması gerektiği bildirilmektedir. Kuluçkalık yumurtalar 14 günden daha az bekletilecekse 18°C’den daha düşük sıcaklık sağlanmasının kuluçka randımanını düşüreceği, 14 günden daha uzun süre ile bekletilecekse 10-12°C’de muhafaza etmenin yararlı olduğu bildirilmektedir. Ayrıca yumurtaların depolanması sırasında direkt güneş ışığından korunması yumurtaların çevre kontrollü şartlarda tutularak aşırı hava cereyanından korunması gereklidir.

Yumurta kabuğundaki gözenekler vasıtasıyla yumurta içindeki su, buharlaşma yoluyla sürekli kaybolur. Buharlaşma hızı yumurtaları çevreleyen havanın nispi neminin etkisi altındadır. Nisbi nem düşükse yumurta içindeki suyun buharlaşma hızı yüksek olmaktadır.

Yumurta bekletme odasında yumurtaların bulunduğu kasa veya tablaların tipi ne olursa olsun havanın nispi neminin %75-80 olması gerekir. Bu sınır, yumurtadan buharlaşmayı önleyeceği gibi, yumurta kasalarında bozulma ve çürümeyi de önleyecektir. Tavsiye edilen ortalama sıcaklık ve nem düzeyleri Tablo 11’de verilmiştir.

Tablo 11. Kuluçkalık Yumurtaların Depolanmasında Çevre şartları

Depolama Döneminde Kuluçkalık Yumurtaların Çevrilmeleri:Depolama döneminde yumurtaların pozisyonunun nasıl olacağı çok kez tartışma konusu olmuştur. Yumurtalar bir haftaya kadar depolanacaksa depolama pozisyonunun kuluçka randımanına etkisi azdır. Kuluçkalık yumurtalar bu süre ile depolandıklarında bu dönemde çevirme işlemine gerek duyulmaz. Ancak damızlık ve ıslah işletmelerinde yumurtaları daha uzun süre bekletmek gerekebilir. Bu durumda kuluçkalık yumurtaların pozisyonu önem kazanır .

Normal olarak kuluçkalık yumurtalar hava boşluğunun uygun pozisyonda bulunmasını sağlamak için küt uç yukarıda olacak şekilde depolanmaktadır. Bu pozisyonda depolanan yumurtaların depolama süresi 1 haftadan uzun olacaksa günlük olarak çevrilmeleri, kuluçka randımanındaki düşmeleri önleyecektir. Bu durum, sonuçta dehidrasyonun neden olacağı, embriyonun kabuk membranına yapışmasını önleyecektir. Bu iş, yumurta sandıklarının bir ucuna, altına yaklaşık 25 cm yüksekliğinde bir takoz konularak kaldırılmak suretiyle ve ertesi gün bloğun o uçtan alınıp diğer uca konulması şeklinde bir uygulama ile yapılabileceği gibi çevirme mekanizmalı ekipmanlar da kullanılabilir.

Kuluçkalık Yumurtaların Sınıflandırılması ve Tablalara Dizilmesi:Kuluçkalık yumurtalar büyüklüklerine göre sınıflandırılacak ise, bu işlem yumurta saklama odasında yumurtalar soğutulduktan sonra yapılmalıdır. Yumurtaların sınıflandırılması ve tablalara yerleştirilmesi işlemi genelde kuluçka makinesine konmadan hemen önce yapılır. Fakat kuluçkahanedeki günlük işler nedeniyle bu mümkün olmadığı takdirde, sınıflandırılarak tablalara dizilen yumurtalar üzerleri örtülerek kısa bir süre bekletilebilirler. Ancak bu durumda yumurtalar havalandırma fanları gibi hava akımının bulunduğu yerlere kesinlikle konmamalıdır. Çünkü hava akımındaki artış, yumurtadan olan buharlaşma hızını artıracak ve böylece yumurta içeriği daha hızlı kuruyacaktır.

Kuluçkalık Yumurtalarda Ön Isıtma: Kuluçkalık yumurtalara uygulanacak ön ısıtma işlemi makineye konulan yumurtalarda terlemeyi ve çıkışın uzamasını önleyerek faydalı etkiler sağlar. Ayrıca bazı kaynaklarda kuluçka randımanını da %1-2 kadar artırdığı belirtilmektedir. Uzun süreli depolama şartlarında uygulanacak ön ısıtma işlemleri Tablo12’de verilmiştir,

Tablo 12. Depolama Süresine Göre Uygulanacak Ön Isıtma işlemi

5.4. Kuluçka Sonuçlarını Etkileyen Faktörler

Yumurtadan civciv çıkışını etkileyen birçok faktör vardır. Yumurtaların inkübasyonu sırasında çevre şartları ve yumurtaların çevrilmesi işlemi en önemli rolü oynar. Ancak bunların dışında kuluçka sonuçlarını etkileyen başka faktörler de vardır. Yapay kuluçka alanında bile çözüm bekleyen birçok problem bulunmaktadır.

Kuluçka sonuçlarının değerlendirilmesinde üç kriter kullanılır:

Döllülük veya Tohumluluk Oranı: Kuluçka makinesine konulan yumurtalardan döllü olanların oranına denir.

Kuluçka Randımanı: Kuluçka makinesine konulan yumurtalardan elde edilen (damızlık veya ticari) pazarlanabilir civcivlerin oranına denir.

Çıkış Gücü: 18.günde yapılan döllülük muayenesi sonucu döllü olduğu belirlenen yumurtalardan elde edilen civcivlerin oranına denir.

5.4.1. Döllük

Sürüde genetik faktörlere ilaveten, sürü manejmanının da etkisiyle bazı yumurtalar döllenemeyecek ve dölsüz olarak yumurtlanacaktır. Sperm hücreleri tavuğun yumurta kanalında birkaç hafta yaşayabilirler. Bir tek çiftleşmeden sonra 10 hafta boyunca döllü yumurta alındığı bildirilmekle beraber bu durumlar son derece nadirdir. Fertilite yani döllülük, çiftleşmeden yaklaşık 2-3 hafta sonra tamamen düşer.

Döllülük sadece döllenmiş yumurta yüzdesini ifade eder. Dolayısıyla döllülük oranı, döllü olarak yumurtanmış yumurtaların yüzdesi olarak da ifade edilebilir. Döllülük kuluçkahanelerde genellikle 2 dönemde belirlenmektedir:

18-19. günlerde kuluçkalık yumurtaların gelişme bölümünden çıkış bölümüne transferi sırasında lamba kontrolleri ile belirlenmektedir.

Bazı Avrupa ülkelerinde inkübasyonun 6. gününde yine lamba kontrolleri ile döllü yumurtaların ayrılması işlemi yapılmaktadır. Bu işlem, inkübasyonun 4-5. günlerinde de yapılabilir.

Döllülük kontrolü sırasında yumurtaların çok soğumaması için, yumurtalar kuluçka makinesinin dışında 20 dakikadan fazla bırakılmamalı, lamba kontrol odasının sıcaklığı da uygun olmalıdır. Döllülük kontrolünden sonra tablalar dolu olmalıdır. Bu, sıcaklığın eşit dağılımı için gereklidir. Lamba kontrolü sırasında çatlak yumurtalar da makineden alınmalıdır. Çünkü bu yumurtalar zaten erken veya geç embriyo ölümleri ile son uçlanacaktır.

Bir sürüde genetik faktörlere ilave olarak yüksek döllülüğe ulaşma şansını azaltan ve sürü yaşlandıkça döllülükte meydana gelen düşmeyi hızlandıracak yetiştirme ve manejman hataları yapılabilmektedir. Bu nedenle döllülüğü etkileyen faktörler ve bu konuda tavsiye edilen manejman tekniklerinin iyi bilinmesi gerekmektedir.

Döllülük genetik faktörler, damızlık sürünün beslenmesi, kümeste su tüketimi ve sulukların bakımı, aydınlatma, havalandırma, sıcaklık, kümeste zeminin yapı özelliği ve yataklık materyali, erkek-dişi oranı, damızlık sürünün yaşı, hayvanlarda ayak problemleri, hastalık ve diğer faktörler tarafından etkilenmektedir.

5.4.2. Kuluçka Koşulları

Sıcaklık: Kuluçkacılıkta sıcaklık kontrolü en kritik faktördür. Çünkü gelişen embriyo, çevre ısısına oldukça hassastır. Canlı embriyonun gelişmesini en iyi şekilde tamamlayabileceği optimum bir sıcaklık derecesi vardır. Ancak optimum gelişim sıcaklığı bütün yumurtalar için aynı değildir. Bu sıcaklık aşağıdaki faktörlerden etkilenir.

• Yumurta büyüklüğü
• Kabuk kalitesi
• Genetik faktörler
• Kuluçkaya konan yumurtaların yaşı, depolama süresi
• Gelişim dönemindeki havanın nemi

Yumurtalar kuluçkahaneye yukarıdaki 5 faktörün meydana getirdiği varyasyonla geldiklerinden, genelde bu yumurtalar için ortalama inkübasyon sıcaklığı uygulanır. Çoğu durumlarda farklı optimum sıcaklığın avantajı düşünülerek yumurtalar sınıflandırılmazlar. Ancak pratik ve ekonomik olduğunda böyle bir ayrım yapılabilir. Embriyonik gelişme, herbiri farklı bir sıcaklığa ihtiyaç duyan üç safhaya ayrılabilir

Yumurta yumurtlanmadan önceki sıcaklık: Yumurta tavuklarında vücut ısısı 40.6-41.7°C arasında değişir. Spermin yumurta hücresini döllediği an ile yumurtanın yumurtlandığı an arasındaki yaklaşık 23-26 saatlik sürede embriyo birçok hücre bölünmesini tamamladığından bu dönemde embriyonik gelişme için optimum sıcaklık tavuğun vücut sıcaklığı olarak kabul edilir.

Gelişim döneminde (ilk 19 gün) sıcaklık: Bu dönemde sıcaklık kuluçka makinelerine göre değişmekte ise de vantilasyonlu kuluçka makinelerinde optimum sıcaklık, 37.5-37.7°C arasındadır.

Çıkış dönemi (20. ve 21. günler) sıcaklık: Bu dönemde mekanik havalandırmalı kuluçka makineleri için en iyi kuluçka randımanı 36.1-37.2°C’ de elde edilir.

Bu farklılıklar, gelişmekte olan embriyonun kritik bir çevre sıcaklığı olduğunu, kuluçkanın başlamasıyla en iyi geliştiği sıcaklık derecelerinin dar sınırlar içinde bulunması nedeniyle bütün kuluçka makinelerinin çok küçük değişmelerle bu sıcaklıkları sağlayabilmeleri gerektiğini göstermektedir.

Nem: Kuluçka makinesindeki havanın nem miktarı normal embriyonik gelişme ve kuluçka sonuçlarını etkileyen önemli bir faktördür. Embriyonun beklenen şekilde gelişerek normal büyüklükte bir civciv haline gelmesi için yumurta içeriğindeki suyun belli oranda buharlaşması gerekir. Yumurtadaki suyun, fazla buharlaşması civcivin normalden küçük olmasına; yeterli bir hızda buharlaşmadığında da civcivin normalden büyük olmasına neden olur. Her iki durumda da embriyo zarar görür. Bu da kuluçka randımanında düşme ve düşük civciv kalitesi ile sonuçlanır.

Kuluçka döneminde yumurta ağırlık kaybı kuluçka makinesindeki nemle belirlendiğinden, yumurtaları çevreleyen havanın nem miktarının kontrol edilmesi gerekir. Yüksek nem suyun buharlaşmasını azalttığı gibi düşük nem de buharlaşmayı artıracaktır.

Yumurtadaki suyun uygun oranda buharlaşmasını sağlamak için ilk 19 günlük kuluçka süresince yani makinenin gelişme bölümünde nispi nemin belli sınırlar içerisinde olması gerekir. Kuluçka makinesi tipine bağlı olarak bu limitler %50-60 arasındadır. Bazı kaynaklarda daha dar, %52-55 (84-85 °F) olarak ta bildirilir. Bazı kaynaklarda ise yumurtalarda aşırı nem kaybının önlenmesi için normal şartlarda %65 nem önerilmektedir. Ancak kullanılan kuluçka makinesi için daha hassas bir yüzdenin seçilmesi gerekir. Bunun için de ilgili kuluçka makinesi firmasının da önerileri dikkate alınmalıdır.

Kuluçka makinesinin çıkış bölümünde yumurtaların yaklaşık 1 kırıldıktan sonra nispi nemin %70-75’e (90-91°F) çıkarılması istenir. İnkübasyonun 19. gününde yumurtaların çıkış bölümüne naklinden hemen sonra, gelişmekte olan embriyoya süratli gaz değişiminin daha kolay sağlanması, bunun için de kuru bir kabuk olması amacıyla nemi azaltmak ta önerilmektedir. Bu an embriyoda akciğer solunumunun başlamasından hemen öncedir. Nemin düşürülmesi en fazla 36 saatlik bir dönem içindir. Daha sonra nem tekrar yükseltilir. Çıkış bölümünde sağlanan bu nem artışı, civcivlerin yumurta kabuğunu gagalamaya ve çıkışa başladıkları anda önemlidir. Bu nem artışı civcivin kabuğu gagalaması, kabuğu çatlatması ve civcivin başının rahatça hareket etmesini sağlar.

Havalandırma: Gelişmekte olan embriyo, sabit bir oksijen düzeyine, karbondioksit ve suyun atılmasına ihtiyaç duyar. Embriyonik gelişmenin beşinci gününde, farklılaşan akciğerler ve nefes borusu fark edilebilir. Gelişmenin 19. gününde tam değilse de akciğerler fonksiyonel olmaya başlar. Fakat henüz allantoik solunum devam eder. Ancak saatler ilerledikçe akciğerlerin sorumluluğu da artar. 20. günde allantoik solunum durur. 20 günün sonunda akciğerler tam olarak fonksiyonel hale gelir. Embriyonik gelişim ilerledikçe oksijen ihtiyacı artar. Böylece gelişen embriyoda metabolizma olayları sonucu oluşan karbondioksitin atılması ve embriyoya oksijen temini için kuluçka makinesinde sürekli bir hava değişiminin sağlanması gerekir.

Normal embriyonik gelişim için karbondioksit konsantrasyonunun kuluçka makinesinde %0.1-0.4 arasında ve kuluçka odasında %0.5 düzeyinde olması gerekir. Kuluçka makinesinde %0.5’lik karbondioksit konsantrasyonu da kabul edilir bir sınır olarak bildirilmektedir. Bu konsantrasyon %l’i aşarsa kuluçka randımanında önemli düşmeler başlar, %2 oranında ise embriyonun çok az bir yaşama şansı vardır. %5 olması halinde kuluçka randımanı sıfır olacaktır. Embriyonik gelişme ilerledikçe oksijen ihtiyacı artar ve dışarıya daha fazla karbondioksit verilir. Kuluçka makinesindeki hava günde 8 defa veya her üç saatte bir değişmelidir.

Yumurtaların çevrilmesi: Yapay kuluçka, aslında doğal kuluçka işleminin taklidinden başka bir şey değildir. Kuluçkaya yatan gurk tavuk yumurtaları gün boyu, vücudu ve gagası yardımıyla birkaç kez çevirmektedir. Kuluçka Makinelerinde oluşturulan çeşitli düzeneklerle belirli yönde ve açıda bu çevirme işlemi yapılmaktadır. Yumurtalar normalde küt uç yukarıya gelecek şekilde tablalara yerleştirilir. Bu durumda embyinonun başı küt uçta ve hava odacığına yakın olarak gelişir. Bu dönme hareketinin çoğu inkübasyonun ikinci haftasında meydana gelir. Yumurtanın küt ucu kuluçka makinesinde yukarıya doğru yerleştirildiğinde bu dönme kolaylıkla tamamlanır. Eğer yumurtanın sivri ucu yukarıya gelecek şekilde yerleştirilirse embriyoların çoğunun (yaklaşık %60’ı) başı sivri uca doğru yönelecektir. Böylece civciv çıkışa hazır olduğunda (çıkış sırasında) civcivin gagası akciğer solunumu için önemli olan hava hücresi ile temas edemeyeceğinden bu embriyolar ekseriye kuluçkadan çıkmazlar ve kuluçka randımanı ile civciv kalitesi düşer. Yumurtalar kuluçka süresince çevrilmeden bir pozisyonda kalırlarsa bu yumurtalarda da çıkış düşük olur. Kuluçkahanelerde yumurtaların bu şekilde ters konulması çoğunlukla yanlışlıkla olmakta veya özellikle yaşlı tavuklardan elde edilen ve küçük yumurtalarda bazen yumurtanın küt ucunun belirlenmesindeki hatadan kaynaklanmaktadır.

Yeni yumurtlanmış bir yumurtada sarı özgül ağırlığının yüksekliği nedeniyle aşağıda kalır. Ancak yumurta kuluçkaya konduktan sonra inkübasyon şartlarında sarının özgül ağırlığı düşer ve yumurta çevrilmediği takdirde normal olarak ince ak tabakası ile ayrılan kalın ak tabakası birbiri ile temasa geçer ve sonuçta embriyo genellikle ölür. İşte çevirme, embriyonun kabuk membranlarına yapışmasını önlemek için, yumurta içerisinde hareket ettirilmesi amacıyla gereklidir. Bu amaçla yumurtaların günde 6-8 defa çevrilmeleri istenir. Kuluçka makinelerinde yumurtalar küt uçlar yukarı gelecek şekilde yerleştirilir ve uzun eksenleri etrafında öne ve arkaya doğru çevrilirler. Yumurtalar bir daire yapacak şekilde çevrilmemelidir. Çünkü allantois kesesi yırtılabilir. Bu da ölümle sonuçlanır. Çevirme işleminde yumurtalar, düşey eksenden 45°’lik bir açı ile önce öne, sonra arkaya olmak üzere döndürülür. 45°’den daha az açı ile çevirme, yüksek kuluçka randımanı için yeterli değildir. Kuluçkanın son iki gününde yumurtalar çevrilmez. Hatta çevrilmeleri embriyoya zararlı olabilir.

5.4.3. Embriyo Ölümleri

Yumurtlama Dönemi Öncesi Embriyo Ölümleri: Embriyo gelişiminde ilk kritik dönem gastrulasyon safhasıdır. Yumurtanın ovipozisyon öncesi tavuk vücudunda normal süreden az ya da fazla kalması, yumurta yumurtlandıktan sonraki bekletme döneminde embriyo ölümlerinin artmasına neden olmaktadır.

Yumurtanın yumurta kanalından geçiş süresi ile ilgili bazı faktörler vardır. Büyük yumurtalar, küçüklere nazaran daha uzun sürede geçerler. Keza kalın kabuklu yumurtalarda bu süre,ince kabuklulara nazaran daha uzundur. Bazen yumurtalar, yumurta kanalından normal süresinden daha kısa bir zamanda geçerek yumurtlanırlar. Bu yumurtalar ince renkli kabuklu veya normal renginden daha açık renkli olurlar. Damızlık sürüde görülen bazı solunum hastalıkları, yumurtaların bu şekilde erken yumurtlanmalarına neden olabilir. Düşük verimli tavukların yumurtaları, yumurta kanalında daha uzun süre kalırlar. Bazı tavuklarda bu süre 27 saate kadar uzayabilir ve embriyo gelişimi yumurta yumurtlandığında bir hayli ilerlemiştir. Bu durum yüksek verimli tavukların aynı zamanda daha yüksek kuluçka randımanına sahip olmalarının da birinci sebebidir.

Erken Embriyo Ölümleri: Bu dönem ilk üç günlük, bazı kaynaklara göre de ilk 4 ve 5 günlük ya da 3-5. günlerdeki ölümleri kapsar. Embriyonik gelişmenin kritik safhalarından birisi bu dönemde olmaktadır. Kuluçka makinesine konulduktan sonra bazı yumurtalarda embriyo gelişimi yeniden başlamaz. Bu ölümlerin çoğu yumurtanın yumurtlanması ile kuluçka makinesine konması arasındaki sürenin ya çok olması ya da uygun olmayan depolama şartlarının sonucu olmaktadır. Kuluçkalık yumurtaları inkübasyon öncesi bekletme döneminde çok fazla formaldehit fumigasyonuna maruz bırakmak ta bu dönemdeki embriyo ölümlerini artırabilir. Ayrıca, damızlıkların yetersiz beslenmesi, bu dönem embriyo ölümlerini artırmakla kalmaz, aynı zamanda anormal embriyo gelişimine de neden olur.

Orta Dönem Embriyo Ölümleri: Bu dönemde embriyo ölümleri oldukça azdır. Bunun yanında damızlıklarda beslenme yetersizlikleri (rasyonun vitamin düzeyinin düşük olması) orta dönem embriyo ölümlerinin artmasına neden olmaktadır.

Geç Embriyo Ölümleri: Embriyo ölümlerinde diğer önemli safha kuluçkanın son 3 günündeki (19-21.günler) embriyo ölümleridir. Bazı kaynaklarda bu dönem 19-20.günler olarak belirtilmekte ise de çıkış öncesi ölümler de hesaba katılırsa, son üç günlük embriyo ölümleri olarak ele alınabilir. Bu dönemde embriyoda önemli değişme ve gelişmeler meydana gelmektedir. Bu dönemdeki embriyo ölümlerinin çoğu yumurtaların kuluçka makinesi gelişme bölümünden çıkış bölümüne nakli sırasında fazla bekletilmesi ile gelişme bölümünde yumurtaların hava hücrelerinin yukarı gelmemesi gibi yanlış yerleştirmelerin sonucudur. Çıkış anındaki embriyo ölümleri ise bir hastalık durumu (mycoplasmosis vb.) ve besin yetersizliğinden (pantotenik asit vb.) kaynaklanmaktadır.

5.4.4. Kuluçka Aksaklıkları

Kuluçkalık yumurtaların elde edildiği anaç sürünün beslenmesi, genetik faktörler, yumurtalar yumurtlandıktan sonra kuluçka makinesine konuncaya kadar ki muhafaza ve muamele şartları ile inkübasyon döneminde sağlanan çevre şartları kuluçka sonuçlarını ve civciv kalitesini etkileyen önemli faktörlerdir. Gerek yumurtalar yumurtlanmadan önce, gerekse yumurtlandıktan sonraki safhada optimum şartların sağlanmaması nedeniyle bazı kuluçka anormallikleri ile karşılaşılır. Bunlara ilave olarak kuluçka sonuçlarını etkileyen diğer faktörler şu şekilde sıralanabilir;

• Yüksek rakım
• Kuluçka döneminde uygulanan ışık
• Yumurta içinde embriyonun konumu ve anormal yapılı embriyolar
• Yumurta ağırlığı, yumurta kabuk ve iç kalitesi
• Anormal yapılı yumurtalar
• Ku yumurtaların depolanma şartları
• Hastalıklar
• Damızlık sürünün yaşı
• Damızlık sürüde yumurta verim hızı ve klaç uzunlukları
• Damızlık sürüden yumurta alındığı dönemde hava şartları

5.5. Kuluçkahane Yönetimi

Kuluçkahane yönetiminin esası kuluçkahaneye gelen yumurtalardan mümkün olan en yüksek oranda, kalitede ve en ekonomik düzeyde civciv üretiminin sağlanmasıdır. Randıman ve kaliteyi düşürmeksizin giderlerin minimuma indirilmesi, kuluçkahane yöneticisinin en önemli vasfıdır. Civciv fiyatları normal şartlarda çoğu kez bilgisiz ve yeteneksiz bir idare sonucu yükselir. Halbuki normal işleyen bir sistemde karın artırılması civciv satış fiyatlarının artırılması ile değil, üretim masraflarının düşürülmesi ile mümkündür. Kuluçkahane yönetiminde göz önünde bulundurulacak önemsiz gibi görünen çok sayıda faktör vardır. Çok sayıdaki küçük faktör kümülatif olarak değerlendirildiğinde kar ve zararı tayin eder.

5.5.1. Kuluçkalık Yumurta İhtiyacının Belirlenmesi

Her kuluçkahane işletmesi bir civciv üretim projeksiyonu yapmak durumundadır. Bu projeksiyon, gelecekteki 18 aylık dönemde her hafta için hat ve cinsiyetler itibariyle satılabilecek tahmini civciv sayısını gösteren planları kapsamalıdır. Bir civciv satış veya talep projeksiyonu aşağıdaki verilere göre belirlenebilir:

• Önceki yıl veya yıllardaki haftalık satış verilen incelenir,
• Yılın bazı dönemlerinde daha fazla ihtiyaçla sonuçlanan mevsime bağlı civciv taleplerinin olup olmadığı ve bir önceki yıla nazaran daha fazla veya daha az civciv satışı olup olamayacağı böyle bir projeksiyonda yer almalıdır.
• Toplam civciv talebi ve bu talepte veya pazarda kuluçkahane işletmesinin % payının ne olabileceği önceden incelenmelidir.
• Kuluçkahane işletmesinin yeni kurulan tavukçuluk işletmeleri ile bağlantı yapma imkanı bölgedeki diğer kuluçkahane işletmeleri ile rekabet şansı ve talep artışı sağlama durumu incelenmelidir. Satış alanında bütün muhtemel taleplerin listesi halen hangi işletmelere ne kadar satıldığı ve başka hangi işletmelere ne kadar satış yapılabileceği liste halinde çıkarılmalıdır,
• Kuluçkahane entegre bir kuruluşun bir birimi ise civciv satış projeksiyonunun daha farklı bir esasa göre yapılması gerekecektir. Böyle durumlarda her hafta ihtiyaç duyulacak civciv sayısı ya pazarlanmak üzere kesilecek broyler miktarı ya da önceden belirlenmiş yemeklik yumurta miktarını üretmek için gerekli yumurta yönlü piliç için gerekli günlük ticari civciv sayısına göre belirlenecektir.

Yapılacak projeksiyon tabloları, damızlık hayvan başına üretilebilecek kuluçkalık yumurta sayılarını da göstermelidir. Haftalık civciv satış kapasitesi belirlendikten sonra bu kapasiteye göre hesaplanacak kuluçkalık yumurta sayısını üretebilecek damızlık sayısı belirlenebilir. Bu hesabın sağlıklı olarak yapılabilmesi için bir tablo hazırlanmalıdır. Bu tablo damızlık hayvan başına her hafta üretilebilecek kuluçkalık yumurta sayısını ve işletmede mevcut damızlık sürüden elde edilecek toplam kuluçkalık yumurta üretiminin ihtiyaç duyulan civciv sayısını üretmeye kafi gelip gelmeyeceği kontrol edilmelidir.

5.5.2. Kuluçkalık Yumurtaların Makineye Konulması

Yumurtalar toplanır toplanmaz veya serin bir yerde muhafaza edilmeden önce de kuluçka makinesi tablalarına yerleştirilebilir. Ancak tablalara yerleştirme işleminin mümkün olduğu kadar inkübasyondan hemen önce yapılması tavsiye edilir. Fakat bu yerleştirme işlemi inkübasyon öncesinde kısa bir sürede çok fazla iş gücüne ihtiyaç duyulduğundan genellikle uygulama bu şekilde değildir. Aslında bu hususta en iyi yöntem kuluçkalık yumurtaların her gün, amaca uygun şekilde yapılmış özel tekerlekli raflardaki yumurta tablalarına yerleştirilmeleridir. Bu yerleştirme işleminden sonra yumurtalar 18.3°C’de depolanmak üzere soğutma odasına nakledilir.

Yumurtalar tablalara yerleştirilirken, yumurtaların kaynağı, tipi ve yerleştirme tarihinin yazıldığı kartlar doldurularak tablalara konmalıdır. Bu kartlarda gerekli görülecek diğer bilgiler de bulunabilir. Haftada 2 çıkış yapılıyorsa, bu kartların ve tablaların da numaralanması yumurtaların 19. günde çıkış bölümüne nakli sırasında kolaylık sağlar.

Yumurtalar kuluçka makinesine konmadan yaklaşık 6 saat önce soğutma odasından alınarak yaklaşık 22°C’lik oda sıcaklığındaki bir odaya nakledilmelidir. Yumurtaların kuluçka makinesine konulmadan önce ısıtılmaları yararlıdır. Böyle bir ön ısıtma yapılmadığı takdirde soğuk yumurtalar birkaç saat süre ile makinede inkübasyon sıcaklığının düşmesine neden olurlar ve bu da normal kuluçka süresini geciktirir.

Yumurtaların kuluçka makinesine konacağı tarih ve saat, civciv çıkışı ve kuluçkahaneden yapılacak civciv sevkiyatı tarih ve saatine bağlıdır. Civcivler kuluçkadan çıktıktan yaklaşık 12 saat sonra işletmelerde olmalıdırlar. Yumurtaların makineye konuş saati ile ilgili olarak beyaz yumurtacı hatların yumurtalarının 21 günden daha az kuluçka süresine ihtiyaç duydukları, diğer ırk veya hatların yumurtalarının da çeşide, depolama süresine, kabuk kalitesi, büyüklük ve diğer faktörlere bağlı olarak 21 günlük kuluçka süresinden daha az veya daha uzun süreye ihtiyaç duyacakları hatırlanmalıdır.

Farklı ırklara ait veya farklı kuluçka süresine sahip yumurtaların ya da yumurta gruplarının bütün civcivlerin aynı zaman diliminde çıkış yapmalarını sağlayacak şekilde kuluçka makinesine konması gereklidir. Örneğin hafif ve ağır tip ırk veya hatların yumurtaları aynı partide aynı makineye konulacaksa ağır hatların yumurtaları biraz daha önce konmalıdır. Civcivler kuluçkadan çıktıktan sonra kuluçkahanede yapılabilecek tırnak, ibik, kanat, gaga kesimi ve cinsiyet ayırımı gibi işgücü ve zaman isteyen işler olabilir. Bunların kısa bir sürede tamamlanabilmeleri mümkün değildir. Bu nedenle yumurtalar kuluçka makinesine konurken civcivlerin çıkış saati ile birlikte bu gibi işlerin tamamlanabileceği süre de dikkate alınmalıdır.

Son olarak civciv çıkışının cumartesi, pazar ve diğer resmi tatil günlerine gelmeyecek şekilde yumurtaların konuş tarih ve saatinin ayarlanması gerekir. Kuluçkadan çıkan ticari değeri olan civcivler ile sakat civcivlerin belirlenmesi önemlidir. Bu amaçla ölü sakat ve diğer kusurlu civcivler ayıklanarak alınır. Sağlam, ölü, sakat civcivler ve civciv çıkmayan yumurtaların sayıları daha önce tablalara konmuş kartlara yazılır. Sakat, ölü civciv sayısına civciv çıkmayan ve dölsüz yumurta sayısı eklenip elde edilen rakam tablaya veya tablalara konan yumurta sayısından çıkarılırsa kuluçkadan çıkan ticari değeri olan civciv sayısı elde edilecektir. Bu sayı belirlendikten sonra civcivler dağıtım için kutulara yerleştirilir.

Kuluçkadan çıkan civcivlerin güvenli ve hijyenik şartlarda dağıtımı, kuluçkahanelerin veya damızlık işletmelerin en önemli görevlerindendir. Hemen tüm dünyada civciv nakliyesinde demiryolu, havayolu ve denizyolu taşımacılığı görülürse de ticari civcivlerin dağıtımında en yaygın dağıtım şekli karayolu taşımacılığıdır. Damızlık hatların civcivleri için ise havayolu taşımacılığı tavsiye edilir. Bazen de müşteriler civcivlerini kuluçkahaneden teslim alırlar. Ancak Çoğu kuluçkahaneler veya damızlık işletmeler kendi civcivlerini hastalık kontrolü, kalitenin muhafazası ve diğer hususlar bakımından kendileri dağıtırlar. Kuluçkadan yeni çıkmış bir civciv, karın boşluğunda sarının önemli bir kısmını tutar ve 2-3 günlük besin ihtiyacını buradan karşılayabilir. Bu nedenle kuluçkadan çıkan civcivler havayolu ve diğer nakliye vasıtaları ile Çıkıştan itibaren 3 günlük sürede gideceği yere kadar yem ve su verilmeden telefat olmadan nakledilebilir.

Kuluçkadan çıkıştan itibaren civcivlerin işletmelere dağıtımına kadar geçen sürede dikkat edilecek birçok husus vardır. Aşağıda bunlardan önemli olan bazı hususlar özetlenmiştir:

Çıkış Odası Sıcaklığı: Civcivler kuluçka makinesinin çıkış bölümünden alındıktan ve ayıklandıktan sonra tutuldukları civciv bekletme odasının sıcaklığı üşüme tehlikesini azaltmak için 24°C ve dehidrasyonu azaltmak için de %75 nispi nemde olmalıdır. Bütün civcivler kuluçkadan 21 günde çıkmazlar. En iyi kuluçka işlemlerinde bile ilk ve son civcivin çıkışı arasında 24 saatlik süre bulunabilir. Ancak bu varyasyon sürü yaşı, yumurta büyüklüğü ve yumurta kalitesi gibi faktörlerle artar. Önce çıkan civcivler makinede daha uzun süre kalırlar ve sonuç olarak erken civciv ölümlerini artıran ve yemden yararlanmayı olumsuz yönde etkileyen dehidrasyon meydana gelir. Çıkış odasında civcivlerin aşırı kurumasından sakınmalıdır. Civciv çıkışı tamamlandıktan sonra %95’i kuruyunca civcivler makineden alınmalıdır. Civcivlerin daha fazla kurumaları dehidrasyonla sonuçlanır.

Civcivlerin Sertleşmesi: Civcivler civciv kutularına ilk konulduğu zaman karınları yumuşaktır ve tüyleri de iyi görünümde değildir. Bu amaçla civcivlerin kutularda 4-5 saat bırakılarak sertleşmeleri beklenir. Bu işlem sayesinde civcivlerin kalitelerine göre sınıflandırılmaları ve geriye bakarak cinsiyet tayini de daha kolay olmaktadır.

Civcivlerin SınıflandırılmasıStandart bir civciv kalitesi ve bununla ilgili özelliklerin belirlenmesi ve sınıflandırmanın da bu kriterlere göre yapılması gerekmektedir. Bu standardın altında olan civcivler müşterilere verilmemelidir. Bu standart bütün ırk/hatlarda ve yılın bütün mevsimlerinde aynı olmalıdır. Civciv kalitesi ile ilgili bazı standartlar veya dikkate alınacak esaslar şunlardır:

• Sakat veya deforme civciv olmaması
• Göbeğin kurumuş, kapanmış olması
• Belirlenen minimum ağırlığın üzerinde olması
• Çok fazla kurumuş olmaması
• Tüy renginin, sahip olduğu ırk veya hattı temsil etmesi
• Ayakları üzerinde normal durabilmesi ve canlı bir görünümü olması

Nakliye Öncesinde Dikkat Edilecek Hususlar: Genç damızlıklardan elde edilen civcivlerin daha az, yaşlı damızlıkların civcivlerinin de daha uzun süre bekletilebildiği bilinmektedir.

Değişik yaş grubu damızlıkların ayrı tutulması, bunların yumurtalarının kuluçkaya ayrı konması ve çıkıştan sonra ayrı tutulmalarının bu faydası da vardır. Dolayısıyla uzak yerler için yaşlı sürülerin civcivleri kullanılmalıdır. Civcivler nakil vasıtasına yüklenmeden evvel, aracın iyi temizlenmiş ve dezenfekte edilmiş olması gerekir. Nakil vasıtasının bakımı yapılmış ve yakıt deposu da doldurulmuş olmalıdır. Civcivler yüklenmeden önce bekletildikleri odada üst üste 5 kutudan fazla konulmamalıdır. Dolu civciv kutularının bulunduğu civciv bekletme odası sıcaklığı 20-24°C arasında olmalıdır.

Temizlik: Civcivlerin sağlıklı olarak dağıtımları, kalitenin korunması ve hastalık çıkışının önlenmesi için temizliğe dikkat etmek gerekir. Bununla ilgili önlemler aşağıda verilmiştir.

• Her civciv dağıtımından sonra nakliye vasıtası, kuluçkahanede dezenfekte edilmelidir. Her yüklemeden önce de vasıtanın dezenfekte edilmiş olup olmadığı kontrol edilmelidir.
• Civciv kutularının kamyona yüklenmesinde çalışan çiftlik personeli temiz, dezenfekte edilmiş elbise ve ayakkabılar giymelidirler. Aynı şekilde kamyonu kullanan sürücünün elbiselerinin temizliği de önemlidir.
• Civciv naklinde kullanılan kutular temiz olmalıdır. Civciv kutuları karton ise, bu kutular ikinci kez kullanılıyorsa nakilden sonra iyice dezenfekte edilmelidir. Plastik kutular için en iyisi, içinde dezenfektanlı solüsyon bulunan dezenfeksiyon tanklarına daldırılarak yapılan dezenfeksiyon işlemidir.
• Civciv nakil vasıtaları hastalık çıkmış tavuk işletmelerinin bulunduğu bölge ve yollardan geçirilmemelidir.

Civciv Kutularının Yüklenmesinde Nakliyede Dikkat Edilecek Hususlar:

• Civciv kutularını nakliye vasıtasına yükleyen ve taşıyan işçiler kuluçkahaneye girmemelidir. Kuluçkahanede çalışan personel kutuları alıp, kamyona yüklenmesi için taşıyıcılara vermelidirler.
• Yükleme çabuk yapılmalıdır.
• Yükleme sırasında civciv kutuları sıkıştırılmamalı ve atılmamalıdır.
• Yüklemede, civciv kutularının kamyona yerleştirilmesinde kutular ile kamyonun kasası arasında yeterli bir boşluk kalmasına dikkat edilmelidir. Bu yeterli havalandırmanın sağlanabilmesi için gereklidir.
• Nakil sırasında, kutuların kaymayacağı şekilde yükleme ve dizme yapılmalıdır. Sıcak bölgelerde veya yazın sıcak günlerde civciv nakli ya günün erken saatlerinde ya da gece yapılmalıdır.
• Kamyona civciv kutuları yüklendikten sonra, mümkün olduğunca yollarda mola vermeden, gecikmeden gidilecek yere varılmalıdır. Civciv kutuları güneş ışığından ve hava cereyanından korunmalıdır.
• Nakliye sırasında kutuların kaymasına karşı önlem alınmalıdır.

Civciv Kutuları: Civciv kutularının yapı ve büyüklükleri değişiktir. Kutuya konacak civciv sayısını dış hava sıcaklığı ve nakliye süresi ile kutuların boyutları belirler. Ancak civciv nakliyesinde standart büyüklükte kutular kullanılır. 100 civciv için kullanılan taşıma kutularının ebatları şöyledir:

Ticari olarak satılan birçok kutu tipleri vardır. Karton kutular köşe zımbalı olabileceği gibi, köşe geçmeli ve açılabilen tipleri bulunmaktadır. Civciv kutuları çoğunlukla kartondan yapılmakla beraber plastikten yapılmış kutular da vardır. Karton kutular bir defa kullandıktan sonra atılmalıdır. Ancak plastik kutular mukavva kutulardan farklı olarak yıkanabilir, fümige edilebilir ve yeniden kullanılabilir. Plastik kutuların yumuşak veya esnek oluşu, soğuk havalarda kutuların çatlamasına engel olacaktır.

Hava sıcaklığına bağlı olarak 100’lük kutulara 80 civciv konabilir. Hava ve nakliye şartlarına göre buna karar verilebilir. Bir civciv kutusu 100 civciv almakta ise de, civcivlerin bir köşede yığılmalarını önlemek için kutu genellikle 4 bölmeye ayrılır. Kutularda taban, civcivlerin ayaklarının iyi tutunabilmesi veya kaymaların önlenebilmesi için pürüzlü yapılabildiği gibi, altlık materyali de kullanılabilir. Bu amaçla en iyisi, emici özelliği olan odun talaşıdır. Civciv kutuları genelde dört bölmeli ise de, yakın mesafeler için bölmesiz kutular da kullanılabilir. Civciv kutularında havalandırma deliklerinin olması nakil sırasında yeterli havalandırmanın sağlanabilmesi bakımından önemlidir.

5.5.3. Kuluçkahanelerde Temizlik ve Dezenfeksiyon

Kuluçkalık yumurtalar yumurtlandıkları anda üreme güçleri pik noktadadır. Yumurtaların depolanması kuluçka randımanını azaltır. Steril bir yumurta kabuğunu düşünmek mümkün değildir. Tavuğun yumurta kanalından operasyonla alınacak yumurtaların üzerinde bile bakteri bulunabilir. Yumurta yumurta kanalında, idrar yolu ve bağırsak kanallarının açıldığı kloakı geçerken büyük bir bakteriyel bulaşma gerçekleşir. Böylece, yumurta yumurtlanır yumurtlanmaz bile kabukta 300-500 mikroorganizma bulunabilir. Yumurta kabuğunda görülen en yaygın organizmalar arasında Salmonella, Pseudomonas, E.coli ve Arizona mikroorganizmaları sayılabilir. Ortam sıcaklık ve nem durumuna göre yumurta yumurtlandıktan sonra 15 dakika içerisinde mikroorganizma sayısı 1500-3000’e kadar çıkabilir. Bir saat içerisinde de 20.000-30.000’e ulaşabilir. Daha sonra yataklık, bulaşık folluk materyali ve gübre ile temas edebilen yumurtada öncekilere ilave olarak yeni bakterilerin eklenmesi ve çoğalmasıyla bu sayı artar. Kirli yumurta kabuklarında bulunan mikroorganizma sayılarının belirlenmesi zor değildir. Çünkü populasyonun asıl kaynağı olan gübrenin 1 gramında yaklaşık 2-6 milyar bakteri bulunmaktadır. Bakteriyel bulaşmanın önlenmesi için;

• Bulaşmanın ana kaynağı olan folluk yataklık materyali haftada bir kez değiştirilmeli, saman yerine kuru ağaç talaşı kullanılmalı ve uygun dezenfeksiyon işlemleri yapılmalıdır.
• Kümeste sağlıklı bir çevre sağlanmalıdır. Tavukların folluğa yumurtlamaya alıştırılmaları veya yere yumurtlamalarının önlenmesi önemlidir. Yere yumurtlanmış yumurtalarda milyonlarca organizma bulunduğundan, bunlar ayrılmalı ve kuluçkaya konulmamalıdır. Yumurtalar günde beş kez toplanmalı, ertesi güne yumurta bırakılmamalıdır.
• Yumurtalar toplandıktan hemen sonra kümesten çıkarılmalıdır. Kabukta bulunan mikroorganizmaların yok edilmesini sağlamak için yumurtaların fümige edilmesi tavsiye edilmektedir. Yumurtaların kümesten alındıktan kuluçka makinesine konuncaya kadar ki dönemde muhafaza şartları ve uygulanan işlemler çok önemlidir. Bu dönemde yumurtaların çatlatılmaları önlenmeli, çatlak olanlar kuluçkaya konmamalıdır. Daha önce kullanılmış olan ekipmanlardan yenilerine kolayca bulaşma söz konusudur.
• Kirli yumurtalar kuluçkaya konmamalı, mutlaka konacaksa temiz olanlardan ayrı tutulmalı ve mümkünse makinelere ayrı olarak konulmalıdır.
• Kuluçkaya konan bütün yumurtaların aynı yaşta olması ve aynı sürü veya işletmeden temin edilmiş olması da önemli bir kontrol tedbiridir.
• Yumurta ve civciv vasıtasıyla, yeni damızlık sürülere intikal eden bazı patojen organizmaların yok edilebilmesi için yumurtalarda tavsiye edilen dezenfeksiyon işlemleri uygulanmalıdır. Damızlık sürü ve kuluçkahane hijyen programında bütün bu faktörler dikkate alınmalıdır. Çünkü birinci sınıf kuluçkahanelerin bile ikinci sınıf yumurtalardan birinci sınıf civciv elde edemeyecekleri bilinmelidir.

Tavukçular, damızlık sürülerde yumurtalara bakteriyel bulaşmanın azaltılmasına ve iyi kabuk kaliteli yumurta üretimine büyük önem verirler. Kuluçkalık yumurtaların dezenfeksiyonu kabukta bulunan bakterileri yok etmede, dolayısıyla da yumurta içine bakteri girişinin azaltılması ve kuluçka makinesine konduktan sonra da bakteri giriş ve yayılmasının önlenmesinde etkilidir. Yumurta kabuğunun dezenfeksiyonu için çeşitli yöntemler olmakla beraber her birinin bazı eksik tarafları vardır. Yumurtaların dezenfeksiyonunda kullanılan uygulamalar şu şekildedir:

Formaldehit Gazı Uygulaması: Özel bir odada 3x dozunda formaldehit gazı meydana getirilir. Yumurtalarla temas sırasında bu gaz, çok etkili bir bakteri öldürücü tesire sahip olup çok sayıda yumurtanın bir anda fumigasyonu mümkündür.Bu yöntemin eksikliği, yumurtalar yumurtlandıktan hemen birkaç saat içinde uygulanamamasıdır.

Kuaternar (Dörtlü) Amonyum Bileşikleri Uygulaması: 200 ppm konsantrasyonlu kuaternar amonyum bileşiklerinin yumurtalar üzerine püskürtülmesi şeklinde uygulanır. Bu yöntemin avantajı yumurtalar folluktan toplandıktan hemen sonra işlemin uygulanabilmesidir. Ancak, çok kirli yumurtaların dezenfeksiyonunda tercih edilen bir yöntem değildir.

Klorin Uygulaması: Bilinen en iyi bakteri öldürücü yöntemdir. işlem, 80 ppm konsantrasyonlu sıvının yumurtalara püskürtülmesi şeklinde yapılır. Bu işlem, yumurtalar folluktan alındıktan sonra ve viyol veya tablalara yerleştirilince uygulanabilir,

Ozon Uygulaması: Çok muhafazalı özel bir odada düşük masrafla uygulanabilen bir yöntemdir. 100 ppm konsantrasyonda uygulanır. Ancak uygulanabilecek yumurta sayısı bakımından diğer yöntemlere göre hızlı bir yöntem değildir,

Yumurta Yıkama: Yumurtaların dezenfeksiyon işleminde modern mekanik yumurta yıkayıcılar randımanlı olarak kullanılmaktadır. Bu yöntemde, yıkama suyuna özel bakterisitler ilave edilir ve yıkamadan sonra da yumurtalara klorin kapsayan sıvı püskürtülür. Yumurtalar yumurtlandıktan sonraki birkaç saatte işlemin uygulanamaması bu yöntemin dezavantajıdır. Bu yöntemde embriyo için kritik sıcaklık olan 37.2°C’yi aşılmaması için yıkama suyu sıcaklığının 40.5-43.3°C arasında tutulmasına dikkat etmek gerekir. Herhangi bir tavukçuluk işletmesinde iyi bir temizlik ve dezenfeksiyon işlemi uygulanmaksızın bir hastalık kontrol programının uygulanması mümkün değildir. Temizlik, sağlık-koruma önlemlerinin ikinci planda düşünüldüğü ve dikkate alındığı bir tavukçuluk işletmesi veya bir kuluçkahanede çıkacak problemleri devamlı olarak çözebilecek hiçbir ilaç, yem katkı maddesi veya aşının olmadığı bilinmelidir. Sterilizasyon, bir alanın tüm mikroplardan arındırılması yani bütün mikroorganizmaların imha edilmesi işlemidir. Hayvan yetiştiriciliğinde ise herhangi bir yerde steril bir çevrenin sağlanması ve devam ettirilmesi mümkün değildir. Ancak temizlik ve dezenfeksiyonda gösterilecek dikkatle sağlık koruma önlemleri devam ettirilmeye çalışılır. Temizlik, pislik bulaşıklarının genellikle su, sabun ve benzerleri ile fiziksel olarak atılması işlemidir. Dezenfeksiyon ise bir materyalde bulunan hastalık etkeni organizmaların eliminasyonu veya azaltılması işlemidir.

Şüphesiz bütün amaçlar için kullanılabilecek en iyi dezenfektan seçiminde, bu amaçla kullanılan mevcut etkili maddelerin özelliklerini bilmek önemlidir. Bir kümes veya kuluçkahaneyi hastalık etkeni mikroorganizmalardan arındırmanın en iyi yolu bunları imha etmektir. Bu nedenle buralarda herhangi bir dezenfektan uygulamadan önce iyi bir temizlik yapılmalıdır. Herhangi bir dezenfektanın etkinliği, ortamda organik madde varlığı ile azaltılır ve bazısı da tamamen inaktif hale getirilir. Dezenfeksiyon öncesinde bir yüzeyin sabun ve su ile fırçalanarak yıkanması mikroorganizmaların %90 dan fazlasının atılmasını sağlayacaktır. Dezenfeksiyon işte kalan bu organizmaların imhası için uygulanan bir işlemdir.

Dezenfeksiyonda kullanılan kimyasal maddeler hem çoktur, hem de etkinlikleri değişkendir. Bu gün çeşitli kimyasal maddeler, değişik amaçlı dezenfeksiyon işlemleri için kullanılır.

Dezenfeksiyonda kullanılan önemli dezenfektanlar; kresoller ve kresilik asit, fenoller, iyot, klor, kuaternar amonyum bileşikleri, formaldehit, alkol, alkaliler ve bakır sülfat gibi bileşiklerdir.

Dezenfeksiyon, temizliğin yerine geçen bir işlem olmayıp hastalık etkeni mikroorganizmaların öldürülmesi veya imha edilmesini ifade eder. Bu işlem tüm bina ve ekipmanların temiz olması ve ortamda organik materyalin azaltılması halinde etkili olmaktadır. Dezenfeksiyon işleminden alınacak sonuç, kullanılan dezenfektanların özelliklerine de bağlıdır. Kümes ve kuluçkahanelerde kullanılacak dezenfektanlarda aranan özellikler aşağıda maddeler halinde verilmiştir:

• Yüksek derecede öldürücü olmalı, insan ve hayvanlara zarar vermemelidir.
• Ortamda, fazla olmamak kaydıyla organik madde varlığında da etkili olmalı, çürütücü ve paslandırıcı etkisi olmamalı, leke yapmamalıdır.
• Suda çözünür olmalı, yarık, çatlak ve benzeri aralıklara işleyebilmelidir
• Keskin kokulu olmamalı, ekonomik ve her zaman bulunabilmelidir.

Tablo 13. Dezenfektanların Kuluçkahanelerde Kullanım Yerleri

Yumurta Yumurtlandıktan Sonra Uygulanan Fumigasyon:Yumurtaların yumurtlandıktan hemen sonra 20 dakika süre ile 3x dozunda fumigasyon işlemine tabi tutulmaları ile kabukta bulunan organizmalar kahverengi kabuklularda yaklaşık % 97.5-99.5 ve beyaz kabuklularda % 95- 98.5 oranında öldürülür

Kuluçka Makinelerinin Fumigasyonu: Normal olarak yumurtalar kuluçka makinesinin gelişme bölümüne konunca (1-19.günler) artık tütsülenmezler. Ancak bazı durumlarda fumigasyon gerekli olabilir. Bazı kuluçkahanelerin yumurtalar kuluçkahaneye konmadan yaklaşık bir hafta önce, makinenin gelişme bölümünü tütsüleme uygulamaları da yaygındır. Diğer bir uygulama da ikinci fumigasyonun, damızlık yumurtaların kuluçkahaneye hemen gelişinde uygulanmasıdır. Makinenin çıkış bölümü de her transferden önce yıkanmış, dezenfekte edilmiş ve fumige edilmiş olmalıdır. Bu, özellikle kuluçkadan yeni çıkan civcivlerin herhangi bir infeksiyonla karşılaşmalarını önlemek için önemlidir. Formaldehit gazı, gelişmekte olan embriyo için toksik etkilidir. Özellikle inkübasyonun 24-96. saatleri arası ve civcivlerin kabuğu gagalamaya başladıkları anda fumigasyon çok tehlikelidir. Bu amaçla yumurtalar çoğunlukla inkübasyonun ilk 12 saati içerisinde, bazen de 18-20. saatleri arasında formaldehit gazı ile fumige edilir.

Civcivlere Fumigasyon İşlemi: Civcivlerin tütsülenmeleri, genellikle tavsiye edilmez. Ancak kuluçkahanede omphalitis denen hastalığın kontrol altına alınabilmesi için civcivlerin tütsülenmeleri gerekli olabilir.

İki Çıkış Arasında Fumigasyon: Civcivler çıkış odasından alındıktan ve tablalar yıkandıktan sonra çıkış bölümü, tablalar, çıkış odası ve yıkama odası tabloda verilen dozlara göre formaldehit gazı ile tütsülenmelidir.

Civciv Taşıma Araçlarının Fumigasyonu: Civciv taşıma araçlarında sıcaklık ve nemin istenen seviyeye yükseltilmesinin zorluğu nedeniyle formaldehit gazının 5x dozunda uygulanması tavsiye edilir. Bu amaçla önce civciv taşıma araçları yıkanarak temizlenmelidir. Ayrıca tütsülenecek aracın tamamen kapatılabilecek şekilde bir örtü ile örtülmesi uygundur.

Formaldehit Fumigasyonu: Formaldehit gazı ticari olarak suda %40’lık (ağırlığın % 37’si) çözelti halinde ve formalin ismi ile ya da %91 formaldehit kapsayan katı özellikte paraformaldehit formunda satılır. Formaldehitin bu iki formu da ısıtıldığında formaldehit gazı açığa çıkar. Formaldehit gazı çok zehirli ve kanserojen olup havadaki tolerans sınırı 5 ppm’dir. Kanserojen olması nedeniyle bazı ülkelerde kullanımı yasaklanmıştır. Solunum yoluyla alınmaktan çok sakınılmalıdır. İnsan ve hayvan sağlığı için tehlike oluşturur. Deri, formaline karşı çok hassastır. Direkt temas asla olmamalıdır. Fumigasyon işleminde uygun elbise, göz respiratörü ve lastik eldiven kullanılması gerekir.

Potasyum Permanganat ve Formalinin Karıştırılması: Hacim olarak iki kısım formalin, ağırlık olarak yaklaşık bir kısım potasyum permanganatla karıştırılır. Bu oranlardaki karışımla tam olarak gaz çıkışı sağlanmaktadır. Reaksiyon tamamlandığında geriye kuru kahverengi bir toz kalmaktadır. Bu artık maddenin ıslak olması, yeterli miktarda permanganat ilave edildiğini gösterir. Kullanılacak formaldehit gazı miktarı, yerin büyüklüğüne bağlıdır. Normal veya 1 dozlu konsantrasyon, 1m hacim için 14 cc’lik formalin ile 7 g’lık potasyum permanganatın karıştırılmasıyla elde edilir. Bu l x dozu veya konsantrasyonu olarak ifade edilir. 2x dozu ise her m için yukarıdaki miktarların iki katını ifade etmektedir.

Paraformaldehit Yöntemi: Formaldehit gazının aktif duruma geçirilebilmesi için yaygın olarak kullanılan diğer bir yöntem de paraformaldehit yöntemidir. Paraformaldehit tozu, ısının istenen düzeyde kontrol edilebildiği elektrikli levhalara konarak ve 232°C’de ısıtılarak formatdehit gazı açığa çıkarılır. 1 x dozluk uygulama için her 1 m³ lik hacime 3.5 g paraformaldehit kullanılır.

Formaldehit Gazının Amonyum Hidroksitle Nötrleştirilmesi: Bazı durumlarda ihtiyaç duyulan fumigasyon döneminden sonra işlemi durdurmak gerekecektir. Bu işlem de genellikle kuluçka makinesi veya odadaki hava giriş deliklerini açmakla yapılabilir. Ancak bu yöntemden çabuk sonuç alınamaz. Bu amaçla işlemi hızlandırmak için amonyum hidroksit (NH kullanılması tavsiye edilir. Bunun için %26-29’luk amonyum hidroksit, fumigasyonun yapıldığı yerin tabanına serpilir.

Paraformaldehit yönteminde, her gram paraformaldehit için 4 cc amonyum hidroksit kullanılmalıdır. Bu oranla kullanılan amonyum hidroksit formaldehit gazını nötrleştirecektir.

5.5.4. İki Çıkış Arasında Kuluçkahane Temizliği

İki çıkış arasında kuluçkahane temizliği birinci derecede önemlidir. Bu işlemin bütün kuluçkahane ve yerlerin temizlenmesi, ekipmanların elektrikli süpürgeyle tozlarının alınması, suyla oyularak veya fırçalanarak yıkanması, dezenfekte edilmesi ve tütsülenmesi şeklinde yapılır. Bunların hiçbiri ihmal edilmemeli ve atlanmamalıdır.

Çıkış Bölümünde;

• Bütün raflar, tablalar alınır, elektrikli süpürgeyle iç ve dış kısımların tozları alınarak yıkanır.
• Tavsiye edilen bir dezenfektanla iç yüzeyler fırçalanır.
• Yıkama odasından alınan temizlenmiş bütün tablalar ve diğer araç gereçler formaldehitle 3x dozunda tütsülenir.

Çıkış Odası ve civciv odasında;

• Yer ve duvarlar temizlenir, yıkanır ve dezenfekte edilir.
• Daha sonra,oda ve ekipmanlar formaldehitle 3x dozunda tütsülenir.

Çıkış bölümündeki bütün tablalar, raflar, tekerlekli raflar ve diğer araç gereçler yıkama odasına alınır. Dezenfektanlı solüsyona daldırılır. Sonra tütsülenecekleri çıkış bölmesine alınırlar.

Yıkama odasında;

• Bütün çıkış tablaları ve rafları, portatif ekipmanlar yıkanıp, dezenfekte edildikten ve fumigasyon için dışarı çıkarıldıktan sonra, yıkama odasındaki bütün pislikler atılır. Yerde bulunan akıtma kanalları temizlenir. Toplanan bu pislikler yakılır veya plastik torbalarla kuluçkahaneden uzaklaştırılır.
• Sonra tavan, duvarlar ve yerler yıkanır, dezenfekte edilir. Kuluçkahanede mikroorganizmalar bakımından en bulaşık yerin yıkama odası olduğu unutulmamalıdır. Yıkama odası en son formaldehitle 3x dozunda tütsülenir.